Celiakia – przyczyny, objawy, leczenie oraz dieta

Celiakia to genetyczna choroba, która wymusza daleko idące zmiany w sposobie odżywiania się. Ich skrupulatne przestrzeganie pozwala całkowicie wyeliminować ryzyko związane z powikłaniami. Ponadto poprawia samopoczucie, nie tylko fizyczne, ale i psychiczne.

Celiakia – objawy

Chociaż celiakia jest chorobą układu pokarmowego, objawy z nią związane mogą przyjmować różną postać, niekoniecznie charakterystyczną dla dolegliwości gastrycznych. Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje celiakii. Z każdą z nich związana jest pewna grupa objawów lub ich brak.

Celiakia pełnoobjawowa (typowa)

Związane z nią dolegliwości bardzo łatwo powiązać z chorobą układu pokarmowego. Typowe objawy celiakii to:

  • przewlekła biegunka i luźne stolce, często połyskliwe, mają wyraźny charakterystyczny, odrażający zapach,
  • u dorosłych następuje spadek masy ciała mimo niepodejmowania żadnych działań w tym kierunku, u dzieci brak jest przyrostu masy ciała i wzrostu.

Celiakia nietypowa

Objawy mogące wskazywać na występowanie celiakii są niejednoznaczne, nietypowe i mogą być mylące. Do najczęstszych należą:

  • zaburzenia czynności wątroby – podwyższony poziom cholesterolu, otłuszczenie wątroby i jej marskość,
  • zaburzenia wchłaniania witamin i minerałów oraz związane z tym faktem choroby towarzyszące, np. anemia lub osteoporoza,
  • zaburzenia na tle psychiatrycznym i neurologicznym – pojawiające się problemy z koncentracją, depresja, ataki padaczki, bóle głowy,
  • nieprawidłowe działanie stawów – pojawiające się symetrycznie stany zapalne stawów biodrowych, barkowych, kolanowych i mniejszych,
  • choroby skóry i błoń śluzowych – opryszczkowe zapalenie skóry, nawracające afty i stany zapalne błony śluzowej w jamie ustnej,
  • problemy z płodnością – obniżone libido, problemy z potencją,

Szacuje się, że nietypowa postać celiakii występuje aż siedem razy częściej niż typowa, jednak niejednoznaczne objawy utrudniają postawienie właściwej diagnozy.

Celiakia bezobjawowa

Ten rodzaj choroby nie daje żadnych objawów, a o jej występowaniu świadczy jedynie specjalistyczne badanie krwi i pozytywny wynik na obecność przeciwciał.

Celiakia – badania

Wskazaniem do badań w kierunku zdiagnozowania celiakii jest wywiad, jaki przeprowadza lekarz pierwszego kontaktu. Często zdarza się, że sami pacjenci na drodze eksperymentów kulinarnych dochodzą do wniosku, że lepiej czują się po odstawieniu produktów zawierających gluten. Samodzielna zmiana diety na bezglutenową to jednak poważny błąd, który może zafałszować wyniki badań. Nie powinno się tego robić. Dopiero lekarz gastroenterolog po wykonaniu specjalistycznych badań zadecyduje, czy niezbędne będzie wykluczenie glutenu z codziennego menu.

Do podstawowych badań potwierdzających lub wykluczających celiakię należą:

  • biopsja jelita cienkiego, wykonywana przy okazji badania endoskopowego – jej celem jest makroskopowe badanie wycinka jelita i ocena stanu kosmków jelitowych,
  • badanie krwi na obecność swoistych przeciwciał. Określa się obecność trzech rodzajów przeciwciał przeciwko transglutanimazie tkankowej, deamidowanej gliadynie oraz endomysium mięśni gładkich. Wykrycie przeciwciał jest wskazaniem do wykonania badań endoskopowych,
  • badanie genetyczne – polega na ustaleniu obecności bądź nieobecności antygenów HLA-DQ2 lub HLA-DQ8. Ich nieobecność jednoznacznie wyklucza celiakię. Natomiast obecność antygenów świadczy o skłonności do choroby.

U osób z podejrzeniem celiakii wykonuje się także podstawowe badania, mające na celu pomóc w ogólnej ocenie kondycji zdrowotnej pacjenta. Należą do nich przede wszystkim: morfologia, badanie ogólne moczu oraz próby wątrobowe.

Celiakia – leczenie

Celiakia jest chorobą związaną z nietolerancją przez układ pokarmowy glutenu. Wykluczenie go z diety pozwala na regenerację kosmków jelitowych i ogólną poprawę zdrowia. Nie ma lekarstwa na celiakię, diety bezglutenowej trzeba przestrzegać dożywotnio. Jeśli choroba jest zaawansowana i doszło do znacznych niedoborów i znacznej utraty masy ciała, lekarz może zalecić suprlementację witamin i minerałów oraz wzbogacenie diety odżywkami medycznymi typu Fresubin DRINK.

Celiakia – dieta

W przypadku celiakii dieta polega na wykluczeniu z menu wszystkich produktów zawierających gluten. Chociaż gluten sam w sobie jest białkiem znajdującym się w ziarnach zbóż: jęczmienia, żyta, pszenicy i owsa, to znajdziemy go nie tylko w pokarmach typowo mącznych. Jego obecność notuje się także między innymi w jogurtach, parówkach, sosach, cukierkach, chipsach i pasztetach. Gluten może pojawić się także w niektórych lekach. Osoby zobowiązanie do przestrzegania diety bezglutenowej powinny wyrobić sobie nawyk czytania etykiet na wszystkich produktach spożywczych.

Lista produktów, które nie zawierają glutenu i można je bezpiecznie jeść, nie jest tak krótka, jak to się może wydawać osobom, które nigdy nie miały do czynienia z dietą bezglutenową. Znajdują się na niej między innymi:

  • pieczywo bezglutenowe (wypiekane z mąki niezawierającej glutenu),
  • produkty pochodzenia ryżowego – makaron, pieczywo, płatki, wafle, mąka, kleik
  • produkty pochodzenia kukurydzianego – kasza, mąka, płatki, kleik,
  • kasza gryczana,
  • kasza jaglana,
  • mąka ziemniaczana, mąka gryczana, mąka z prosa, mąka sojowa,
  • siemię lniane.

Kupując płatki kukurydziane i ryżowe, trzeba zwrócić uwagę, czy nie zawierają one słodu jęczmiennego.

Nabiał wolny od glutenu: mleko, biały ser, jogurt naturalny, kefir, maślanka, jaja.

Dostępny dla chorych na celiakię nabiał nie przestawia się zbyt bogato. Niestety wszelkie serki homogenizowane, jogurty owocowe, sery żółte i topione oraz śmietana mogą zawierać w składzie gluten.

Nie ma ograniczenia co do warzyw i owoców. Można spożywać wszystkie, także owoce suszone. Te ostatnie zaleca się jednak myć przed spożyciem, nawet jeśli są paczkowane – zdarza się, że owoce są przesypywane mąką, by się nie kleiły.

Mięso i wędliny w zasadzie są bezpieczne, podobnie jak ryby i owoce morza. Warto uważać na tanie wędliny i mięso mielone, mogą być wzbogacone mąką z glutenem.

Słodycze na bazie mąki bezglutenowej można jeść bez granic. Na inne niestety trzeba uważać. Dozwolone są wszelkie galaretki, kisiele na bazie mąki ziemniaczanej, orzechy, miód, dżemy, czekolada twarda.

Z napojów wykluczyć należy kawę zbożową, piwo i whiskey. Gluten może być obecny w niektórych likierach.

Bezpiecznie można używać tłuszczów zwierzęcych, a także masła, margaryny i oliwy z oliwek.

Należy ostrożnie podchodzić do mieszanek przypraw, majonezu, musztardy i przecierów pomidorowych. Chociaż może to być zaskoczeniem, gluten znajduje się także w proszku do pieczenia. Za to nie ma go w drożdżach.

Aby mieć pewność, że produkt jest bezpieczny dla osoby z celiakią, najlepiej jest wybierać produkty oznaczone przekreślonym kłosem, oraz wspomagać się wykazem produktów bezpiecznych zamieszczonym np. na portalu celiakia.pl.
Warto pamiętać, że w sytuacji, gdy nie ma możliwości zjeść pełnowartościowego, bezpiecznego posiłku można wspomóc się bezglutenowymi dietami doustnymi dostępnymi w aptekach. Dobrym rozwiązaniem może okazać się Fresubin Energy DRINK – dieta doustna kompletna pod względem odżywczym, czyli dostarczająca wszystkie niezbędne składniki odżywcze, witaminy i minerały, bezpieczna dla osób chorych na celiakię. Fresubin DRINK dostępny jest o smaku: wanilii, truskawki, czekolady, czarnej porzeczki.

Celiakia – warto wiedzieć

Celiakia traktowana jest jako choroba wieku dziecięcego. Ciągle pokutuje mit, że można z niej wyrosnąć w okresie dojrzewania. Tymczasem celiakia jest chorobą genetyczną – nie można z niej wyrosnąć, nie można jej wyleczyć. Diety trzeba przestrzegać przez całe życie. Kobiety chorują dwukrotnie częściej od mężczyzn. Choroba może ujawnić się w każdym wieku. Najczęściej jednak diagnozuje się ją u dzieci w wieku 2 – 4 lat i osób w przedziale wiekowym 30 – 50 lat. Choroba może ujawnić się także u kobiet w ciąży, osób po operacjach, silnych infekcjach, narażonych na długotrwały stres.

Szacuje się, że na każde sto osób jedna boryka się z celiakią. Niestety odsetek wykrywalności wynosi zaledwie 5%. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z faktu, że choruje na celiakię. Tymczasem nieleczona celiakia może skutkować nowotworami gardła, przełyku i jelit, osteoporozą, niepłodnością, a u kobiet wczesną menopauzą i skłonnością do poronień.

Na szczęście ciągle rosnąca świadomość diety bezglutenowej, między innymi spowodowana modą na „bezglutenową dietę” spowodowała, że produkty bezglutenowe są coraz lepsze, dostępne w coraz większej ilości sklepów, a restauracje coraz częściej mają w swoim menu bezglutenowe dania.