Dlaczego pacjenci onkologiczni tracą masę ciała mimo tego, że spożywają posiłki doustne?

Osoby zmagające się z rakiem często doświadczają znacznej utraty masy ciała, nawet gdy regularnie spożywają posiłki. Zjawisko to, w zaawansowanym stadium nazywane kacheksją nowotworową, stanowi poważne wyzwanie zarówno dla lekarzy, jak i samych chorych. Trudności z utrzymaniem prawidłowej wagi mogą pogłębiać problemy zdrowotne i negatywnie wpływać na skuteczność terapii przeciwnowotworowej.

Spadek masy ciała w chorobie nowotworowej – czym jest spowodowany?

Mechanizmy stojące za utratą wagi u pacjentów onkologicznych są złożone i wykraczają poza proste zmniejszenie ilości przyjmowanych pokarmów. Istnieje wiele przyczyn tego niepożądanego i szkodliwego zjawiska. Najważniejsze to:

• brak apetytu, depresja, ból, głodzenie przed procedurami medycznymi, zaburzenia smaku, nudności, wymioty oraz inne objawy uboczne i powikłania terapii, które mogą doprowadzić do deficytu substancji odżywczych;
• zwiększone potrzeby żywieniowe osób z chorobą nowotworową, które nie są pokrywane poprzez standardową dietę;
• zespół wyniszczenia nowotworowego występujący u pacjentów w trakcie leczenia paliatywnego.

Trzeba pamiętać, że organizm osoby chorej na raka przechodzi głębokie zmiany metaboliczne. Komórki nowotworowe intensywnie zużywają glukozę, prowadząc do zwiększonego wydatku energetycznego. Równocześnie dochodzi do zaburzenia gospodarki białkowej i tłuszczowej, co skutkuje nasilonym katabolizmem tkanki tłuszczowej i mięśniowej. Nowotwór prowadzi także do stanów zapalnych, które dodatkowo nasilają rozpad tkanek.

Sytuacja dodatkowo pogarsza się, gdy w grę wchodzą choroby przewodu pokarmowego: rak trzustki, żołądka, jelita itd. lub guz nowotworowy w obrębie głowy i szyi. Co więcej, chorzy podczas intensywnego leczenia doświadczają nie tylko fizycznych, ale i psychologicznych trudności związanych z jedzeniem. Stres i lęk mogą dodatkowo zmniejszać apetyt. Wszystkie te czynniki razem prowadzą do sytuacji, w której nawet regularne spożywanie posiłków nie zatrzymuje utraty masy ciała.

Skutki utraty wagi u pacjentów onkologicznych. Dlaczego dieta jest tak ważnym elementem terapii?

Utrata masy ciała prowadzi do powstania niedoborów białek, tłuszczów, węglowodanów, witamin, składników mineralnych (w tym pierwiastków śladowych). Wobec powstałych braków organizm zaczyna „zjadać sam siebie” – zużywa własne tkanki jako źródło substancji odżywczych. Skutkuje to chudnięciem, zwiększonym ryzykiem powikłań, osłabieniem odporności. Często zaawansowane niedożywienie wręcz uniemożliwia leczenie.

Zbilansowana dieta, dostosowana do potrzeb chorego i zawierająca wszystkie składniki odżywcze, jest niezbędna w procesie leczenia i zdrowienia, niosąc szereg korzyści, m.in.:

• zwiększenie szansy na wyleczenie,
• zmniejszenie ryzyka powikłań leczenia, w tym powikłań pooperacyjnych,
• zmniejszenie częstości zakażeń,
• poprawę tolerancji terapii przeciwnowotworowej,
• przyspieszenie powrotu do zdrowia,
• skrócenie czasu hospitalizacji,
• wydłużenie życia i poprawę jego jakości.

Pamiętaj: niezamierzona, nagła utrata wagi lub znaczna redukcja masy ciała w bardzo krótkim czasie jest zawsze niebezpieczna. Czy oznacza wyniszczenie organizmu spowodowane chorobą, czy zaburzenia odżywiania, gwałtowny spadek masy ciała niesie ze sobą poważne problemy zdrowotne, a wręcz może stanowić zagrożenie życia.

Dieta w trakcie leczenia onkologicznego. Co to znaczy odżywiać się prawidłowo?

Aby przeciwdziałać spadkowi wagi, poprawić stan odżywienia chorego i usprawnić proces leczenia nowotworu, należy dbać o urozmaicenie diety oraz stosować się do zaleceń lekarza. Ponadto warto skonsultować się z dietetykiem i dopasować jadłospis do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Dieta przy terapii nowotworowej – zalecenia ogólne:

• W diecie powinny znaleźć się źródła wszystkich składników odżywczych: ryby, drób, jaja, mięsa, rośliny strączkowe, nabiał, produkty zbożowe, owoce, warzywa, zdrowe tłuszcze, woda.
• Należy dbać o wartość odżywczą pokarmu, aby dostarczyć organizmowi prawidłową ilość pełnowartościowego białka, węglowodanów (w tym błonnika), tłuszczów, witamin, minerałów, pierwiastków śladowych i wody.
• Należy zachować równowagę między przyjmowanym pożywieniem a wysiłkiem fizycznym. Aktywność fizyczna jest ważna także w trakcie leczenia onkologicznego, ale należy ją dostosować do stanu chorego.
• Żywność powinna być świeża, jak najmniej przetworzona.
• Należy jeść regularnie i powoli, a także dbać o odpowiednią ilość płynów.
• Często niezbędne jest zastosowanie doustnych odżywek medycznych.

Ponieważ pacjenci w trakcie terapii przeciwnowotworowej mają trudności w przyjmowaniu odpowiedniej ilości jedzenia i w związku z tym są narażeni na utratę masy ciała, powinni ważyć się systematycznie, najlepiej raz w tygodniu, o tej samej porze dnia – rano. Pomiary należy odnotowywać, a ubytek masy ciała należy zgłosić lekarzowi.

Uwaga! Nagłe chudnięcie jest niebezpieczne także dla chorych z otyłością. Otyły pacjent onkologiczny, chudnący w sposób niezamierzony, powinien zgłosić się do lekarza. Niedożywienie występuje również u osób otyłych (tak samo jak mogą oni cierpieć na zaburzenia odżywiania) i wymaga szybkiej reakcji, zmiany diety oraz włączenia wspomnianych już doustnych odżywek.

Dobrze zbilansowana dieta powinna zawierać:

• Białko – to podstawowy budulec organizmu, niezbędny w procesach metabolicznych, a także dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego oraz gojenia ran. Dobrym źródłem białka są ryby, mięso drobiowe, jaja, nabiał, rośliny strączkowe.
• Tłuszcze, szczególnie roślinne – lepiej ograniczyć spożywanie tłuszczy zwierzęcych.
• Kwasy tłuszczowe omega-3 – chronią przed utratą masy ciała oraz wspierają odporność.
• Węglowodany – stanowią główne źródło energii. Zalecane jest spożywanie węglowodanów złożonych, które znajdują się w przetworach zbożowych, pieczywie, kaszach, ryżu, makaronach, płatkach zbożowych i ziemniakach. Należy natomiast ograniczyć spożycie węglowodanów prostych (cukier, ciasta, słodycze, słodzone dżemy, konfitury i napoje).
• Witaminy, składniki mineralne i pierwiastki śladowe – są niezbędnym elementem prawidłowej diety, gdyż biorą udział m.in. we wszystkich procesach metabolicznych, odpornościowych, budowie i funkcji kośćca oraz w procesie gojenia. Istotne jest zapewnienie ich organizmowi w ilościach pokrywających dzienne zapotrzebowanie pacjenta. Dieta powinna dostarczać witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K), witaminy z grupy B, witaminę C, żelazo, miedź, wapń, fosfor, magnez, potas, cynk oraz wiele innych.
• Wodę – jest głównym składnikiem ciała człowieka, uczestniczy w większości procesów metabolicznych, reguluje temperaturę ciała oraz stanowi środek transportu wewnątrzustrojowego, np. produktów przemiany materii, substancji odżywczych, hormonów, enzymów itd.
• Należy pamiętać o prawidłowej podaży błonnika!

Walka z utratą masy ciała stanowi istotny element kompleksowej opieki onkologicznej. Pacjenci i ich bliscy powinni otrzymać odpowiednie wsparcie i edukację w tym zakresie, ponieważ prawidłowe odżywianie może znacząco poprawić jakość życia i przede wszystkim rokowania. Najlepsze efekty przynosi współpraca interdyscyplinarnego zespołu medycznego (głównie lekarza onkologa i dietetyka klinicznego), chorego i jego rodziny.

Serwis zywieniemaznaczenie.pl ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Zamieszczone tu materiały w żadnej mierze nie zastępują profesjonalnej porady medycznej. Przed zastosowaniem się do treści medycznych znajdujących się w serwisie należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.