Szacuje się, że nowotwory mózgu stanowią około 2% wszystkich zachorowań na nowotwory złośliwe w Polsce. Średnia liczba zachorowań wynosi ok. 3000 rocznie, a to dane dotyczące jedynie naszego kraju! Guz mózgu może manifestować się w zróżnicowany sposób. Charakterystyczne objawy guza mózgu występują również w innych schorzeniach, dlatego ich pojawienie się niekoniecznie musi oznaczać początku choroby nowotworowej. Jeśli jednak podejrzewasz, że możesz cierpieć na raka mózgu, zdecydowanie skontaktuj się z lekarzem – szybka diagnoza i wprowadzenie terapii może znacząco wpłynąć na przebieg choroby. Przeczytaj artykuł i dowiedz się więcej na temat guzów mózgu.
Guz mózgu to potoczna ogólna nazwa nowotworów mózgu lub inaczej nowotworów ośrodkowego układu nerwowego. Guz to patologiczna masa powstała na skutek nieprawidłowego rozrostu komórek – twór, który nie powinien znajdować się w danym miejscu w ciele u osoby zdrowej. Określeniem „guz mózgu” nazywane są wszystkie guzy powstałe w mózgu oraz w strukturach przylegających do mózgu, takich jak przysadka mózgowa, szyszynka, opony mózgowo-rdzeniowe czy nerwy.
Podstawowy podział nowotworów mózgu obejmuje nowotwory pierwotne oraz przerzutowe. Do tych pierwszych zaliczamy wszystkie te nowotwory, których oryginalne, pierwsze ognisko powstało właśnie w obrębie mózgu.
Natomiast nowotwory przerzutowe występują w mózgu jako następstwo powstałych wcześniej w innej lokalizacji zmian i są wynikiem przerzutu, czyli przenoszenia się komórek nowotworowych do sąsiadujących tkanek bądź struktur. Przerzuty powstają również poprzez oderwanie się komórek nowotworowych od pierwotnego guza i przeniesienie do innego miejsca za pomocą układu krwionośnego lub chłonnego.
Guzy przerzutowe są najczęściej występującymi złośliwymi nowotworami mózgu. Występują około cztery razy częściej niż pierwotne guzy mózgu. Najczęściej przerzuty do mózgu daje rak piersi, rak jelita grubego, rak płuca, rak nerki oraz czerniak.
Światowa Organizacja Zdrowia w 2021 r. opublikowała klasyfikację nowotworów ośrodkowego układu nerwowego i wyróżniła w niej 12 podstawowych kategorii, które dzielą się na liczne podkategorie.
W klasyfikacji głównej znalazły się następujące rodzaje guzów mózgu:
Kolejnym istotnym podziałem nowotworów ośrodkowego układu nerwowego jest podział topograficzny, czyli rozróżnienie ze względu na lokalizację ich występowania.
Nowotwory mózgu śródczaszkowe dzielimy na podnamiotowe, czyli guzy móżdżku i guzy pnia mózgu oraz guzy nadnamiotowe, do których zaliczane są guzy półkuli mózgowych oraz guzy linii środkowej.
Poza tym osobną kategorią nowotworów OUN są nowotwory kanału kręgowego, które występują w poszczególnych obszarach rdzenia kręgowego.
Objawy kliniczne guza mózgu mogą się znacząco różnić w zależności od pacjenta. Zależą przede wszystkim od dokładnej lokalizacji guza w czaszce oraz tempa i sposobu jego wzrostu. W przypadku większości rodzajów raka mózgu jest to cały zestaw objawów, który nie jest swoisty wyłącznie dla tej choroby, dlatego w celu uzyskania pełnej diagnozy konieczne jest wykonanie właściwych badań.
Objawy dzielimy na ogólne, które są wspólne dla wszystkich rodzajów nowotworu mózgu, oraz te, które są typowe dla konkretnego umiejscowienia guza.
Do objawów ogólnych zaliczamy m.in. wszelkie objawy podwyższonego ciśnienia wewnątrzczaszkowego, czyli bóle głowy oraz nudności i wymioty, które najbardziej nasilone są rano. Poza tym są to zaburzenia pamięci, zawroty głowy, ogólne osłabienie sprawności oraz pierwotnie uogólnione napady padaczkowe. Ból głowy to najczęstszy objaw guza mózgu.
Symptomy typowe dla lokalizacji guza będą różne, w zależności od umiejscowienia zmiany nowotworowej. Należy do nich m.in. niedowład, zaburzenia mowy, zaburzenia czucia, objawy móżdżkowe, ogniskowe napady padaczkowe oraz uszkodzenie nerwów czaszkowych.
Na obecnym etapie rozwoju współczesnej medycyny udało się potwierdzić wyłącznie jeden czynnik, który w wysokim natężeniu stanowi przyczynę powstawania pierwotnych nowotworów złośliwych OUN. Jest to promieniowanie jonizujące, czyli rodzaj promieniowania, który posiada zdolność wnikania i jest pochłaniany przez żywe tkanki. Do tej pory jedynie przesłanką pozostaje wpływ innych czynników, np. chemicznych (np. pestycydy), fizycznych (np. pole elektromagnetyczne), genetycznych oraz wszelkich urazów głowy i mózgu.
Nie rozpoznano również związku z zakażeniami wirusami. Jedynym powiązaniem może być to, że pierwotne chłoniaki mózgu występują częściej u osób po przeszczepach narządów, które poddawane są leczeniu immunosupresyjnemu, czyli zmniejszającemu odporność, oraz u chorych zakażonych wirusem HIV.
Prawdopodobieństwo zachorowania na nowotwory mózgu wzrasta wraz z wiekiem. Najwięcej zachorowań odnotowano u pacjentów między 50. a 64. rokiem życia.
Poza tym nowotwory mózgu są jednym z najczęstszych rodzajów nowotworów, który występuje w wieku dziecięcym. Wynosi on ponad 15% zachorowań w grupie poniżej 19. roku życia. Ogólne ryzyko zachorowania na nowotwory mózgu jest niewysokie, jednak wraz z przechodzeniem do starszych grup wiekowych, a szczególnie po 50. roku życia, następuje znaczny wzrost ryzyka.
Jak wykryć guza mózgu? Pierwszym etapem diagnostyki jest wykonanie podstawowych badań przedmiotowych. Najprostszym z nich jest przeprowadzenie wywiadu z pacjentem lub członkami jego rodziny. W trakcie wywiadu lekarz otrzymuje pierwsze informacje na temat stanu chorego i jego objawów. Dowiaduje się też, czy występują choroby współistniejące i jak są leczone, a następnie wykonuje ogólne badanie przedmiotowe, określając ciśnienie tętnicze i czynność serca. Jeśli lekarz podejrzewa możliwość występowania nowotworu mózgu, pacjent może zostać skierowany na konsultację neurologiczną. Jeśli objawy sugerują podwyższone ciśnienie wewnątrzczaszkowe, wykonane zostanie również badanie dna oka.
Na podstawie wstępnej konsultacji pacjent otrzymuje skierowanie na badania obrazowe, które mogą jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć nowotwór. Zwykle jako pierwsza wykonywana jest tomografia komputerowa (KT) z kontrastem. Z jej pomocą można skutecznie wykryć przerzuty do mózgu oraz guzy wychodzące z kości.
Jednak w przypadku diagnostyki pierwotnych wewnątrzmózgowych nowotworów znacznie skuteczniejszym badaniem jest rezonans magnetyczny (MR), a KT wykonywana jest wtedy raczej jako badanie wstępne. Jedną z technik wykorzystywanych zarówno podczas badania KT, jak i MRI, jest angiografia. To technika obrazowania medycznego, wizualizująca wnętrze naczyń krwionośnych oraz organów. Pozwala ona ocenić położenie guza w stosunku do dużych naczyń oraz drożność naczyń, a tym samym ułatwia planowanie zabiegu operacyjnego.
Równie istotnym badaniem obrazowym jest pozytonowa emisyjna tomografia (PET). Przedstawia ona procesy biochemiczne, które zachodzą w guzach, i umożliwia tworzenie i ocenę skuteczności nowych terapii. Stosowana jest również do rozpoznawania guzów mózgu i jako element diagnostyki różnicowej.
W trakcie diagnostyki wykorzystywane są również badania uzupełniające. Stosowane są przede wszystkim w celu obiektywnego określenia stanu czynnościowego narządów zmysłów i OUN. Poza tym pomagają one ocenić stężenie substancji wydzielanych przez niektóre guzy, co nie tylko ułatwia samo postawienie diagnozy, ale również pozwala na monitorowanie odpowiedzi organizmu na leczenie. Do tej kategorii badań zaliczamy wszystkie pozostałe metody diagnostyczne.
Do podstawowych należy m.in. badanie okulistyczne, sprawdzające ostrość wzroku, obraz dna oka oraz pole widzenia. Często wykonywane są również badania błędników oraz elektroencefalografia, przeprowadzana w przypadku diagnostyki padaczki. Mogą również zostać przeprowadzone potencjały wywołane, pomagające zlokalizować wszelkie uszkodzenia w mózgu. Lekarze zlecają również niejednokrotnie kompleksowe badanie krwi, a nawet płynu mózgowo-rdzeniowego. To, jakie konkretnie badania uzupełniające zostaną wykonane, zależy przede wszystkim od występujących objawów i tego, na jaki obszar występowania nowotworu wskazują.
W diagnostyce raka mózgu czas ma ogromne znaczenie. Im wcześniej nowotwór zostanie prawidłowo zdiagnozowany, tym łatwiejsze będzie jego leczenie. Na wczesnym etapie guzy często zauważone są przypadkiem, podczas wykonywania badań obrazowych z przyczyn niezwiązanych z rakiem. Część przypadkowo wykrytych nowotworów nie wymaga leczenia, ponieważ nie powoduje żadnych objawów.
Podczas celowej diagnostyki do wykrycia nowotworu stosowane są opisane powyżej badania TK oraz MR. Wraz z rozwojem współczesnej technologii medycznej wzrosła również czułość metod diagnostycznych, dzięki czemu guz mózgu może zostać wykryty bardzo wcześnie i w nieinwazyjny sposób.
Główną metodą rozpoznania guzów wewnątrzczaszkowych jest badanie histologiczne. W jego trakcie patomorfolog ocenia komórki, które zostały pobrane z wycinka guza lub analizuje płyn mózgowo-rdzeniowy. Przede wszystkim na tej podstawie określone zostają cechy nowotworu i planowane jest odpowiednie leczenie.
Wybór metody leczenia guza mózgu uzależniony jest przede wszystkim od jego charakteru, czyli czy jest to nowotwór łagodny czy złośliwy. Pod uwagę brany jest również stan zdrowia pacjenta, rodzaj guza, jego wielkość, stadium, lokalizacja oraz objawy, jakie powoduje. Na szalę zawsze kładzie się również potencjalne korzyści danej metody leczenia w porównaniu do ryzyka, jakie za sobą niesie.
W przypadku nowotworów łagodnych zdarza się, że leczenie nie jest natychmiast podejmowane. Dotyczy to przede wszystkim niewielkich guzów, nierosnących szybko i niedających objawów, które utrudniałyby funkcjonowanie. W takich sytuacjach wystarczy monitorowanie wzrostu guza, ponieważ leczenie mogłoby wiązać się z niepotrzebnym ryzykiem.
Jeśli nowotwór okaże się złośliwy, jest leczony za pomocą połączenia metod zachowawczych z zabiegowymi. W przypadku najbardziej agresywnych rodzajów raka, a szczególnie złośliwych glejaków, leczenie zwykle umożliwia jedynie wydłużenie przewidywanej długości życia, a trwałe wyleczenie jest bardzo rzadko uzyskiwane.
W przypadku nowotworów łagodnych, standardową ścieżką postępowania jest chirurgiczne usunięcie guza. Wraz z wzrostem dostępności radioterapii stereotaktycznej coraz więcej guzów mózgu może być skutecznie leczonych z wykorzystaniem tej techniki. Natomiast w przypadku nowotworów OUN bardzo rzadko wykorzystywana jest chemioterapia, ponieważ większość z nich cechuje się niską chemiowrażliwością pierwotną. Wykorzystuje się również terapię celowaną, czyli leki ukierunkowane na niszczenie komórek nowotworowych, które wykorzystują ich specyficzne cechy.
Ponadto stosowane jest leczenie objawowe, mające ułatwić pacjentowi przejście choroby. Po leczeniu głównym pomocna może okazać się fizjoterapia, terapia zajęciowa, terapia mowy oraz psychoterapia.
Ważnym aspektem jest stałe monitorowanie stanu zdrowia pacjenta po leczeniu, obejmujące regularne wizyty kontrolne oraz badania obrazowe. Ma ono na celu weryfikowanie, czy nie nastąpiła wznowa choroby.
Czy guz mózgu jest wyleczalny? Na to pytanie trudno odpowiedzieć jednoznacznie, ponieważ guzy mózgu to cała grupa chorób o różnym charakterze. Przebieg choroby zależy w dużym stopniu od tego, czy mamy do czynienia z nowotworem złośliwym czy łagodnym, od stanu zdrowia pacjenta oraz od lokalizacji guza. Łagodne guzy mózgu charakteryzują się zdecydowanie lepszymi rokowaniami.
Jedynie 5-10% nowotworów jest częściowo spowodowana dziedzicznie uwarunkowanymi predyspozycjami. W takich wypadkach nieprawidłowa informacja zapisana w kodzie genetycznym przekazywana jest z pokolenia na pokolenie poprzez zmutowany gen. Zwykle jednak predyspozycje genetyczne nie wystarczą do tego, aby wystąpiła choroba nowotworowa. Potrzebne są jeszcze czynniki środowiskowe. Obciążenie genetyczne można porównać do naładowanego karabinu – nie wystrzeli on, jeśli nikt nie pociągnie za spust. Pociągnięcie za spust symbolizuje z kolei aspekt środowiskowy, czyli np. styl życia czy wystawienie na działanie substancji toksycznych.
Czynniki środowiskowe mogą wywołać zmiany w materiale genetycznym w trakcie życia. Są one wynikiem m.in. palenia tytoniu, nadużywania alkoholu, otyłości, ale też niewłaściwej diety. Szacuje się, że można byłoby zapobiec nawet 50% przypadków zachorowań, gdyby społeczeństwo było odpowiednio uświadomione w kwestii zdrowego trybu życia, w tym właściwego odżywiania. Nie bez przyczyny nowotwory zaliczane są do chorób cywilizacyjnych.
Sposobem żywienia najczęściej polecanym przez dietetyków i lekarzy jest dieta śródziemnomorska. Dieta ta okazała się przede wszystkim skuteczna w profilaktyce raka przewodu pokarmowego oraz nowotworów powstających na tle hormonalnym, ale jest też bogata w składniki, które wspierają układ odpornościowy, dzięki czemu zapobiega rozwojowi wszystkich rodzajów nowotworów, w tym również raka mózgu.
Podstawowymi składnikami w diecie śródziemnomorskiej są surowe warzywa oraz owoce, które posiadają wyjątkowe właściwości protekcyjne. Podkreślane jest znaczenie warzyw z rodziny krzyżowych, które wykazują udowodnione działanie przeciwnowotworowe. Istotne jest również natężenie produktów bogatych w antyoksydanty, w tym np. cytrusów, zielonych warzyw liściastych czy pomidorów. Nie można też lekceważyć wpływu dużej ilości zdrowych składników diety, np. ryb spożywanych zamiast czerwonego mięsa, pieczywa pełnoziarnistego i bogatej w zdrowe kwasy tłuszczowe oliwy.
W diecie onkologicznej konieczne jest uwzględnienie odpowiedniej ilości zdrowych tłuszczów – produkty, które zawierają nasycone kwasy tłuszczowe oraz kwasy trans, powinny zostać zastąpione np. tłustymi rybami, oliwą oraz awokado. Tłuszcze pochodzenia zwierzęcego najlepiej zamienić na roślinne i spożywać je na zimno.
Choroby nowotworowe mogą prowadzić do wycieńczenia organizmu i niedożywienia, dlatego najważniejsze jest stosowanie jak najbardziej zbilansowanej diety. Jeśli chory nie otrzyma od swojego lekarza prowadzącego wyraźnego polecenia wyeliminowania z jadłospisu konkretnej grupy produktów, to absolutnie nie powinien robić tego na własną rękę. Dieta onkologiczna powinna być zróżnicowana, a szczególnie bogata w warzywa.
Istotnym uzupełnieniem diety będzie również odpowiednio dobrana suplementacja. Suplementy diety to praktyczne źródło skoncentrowanych składników odżywczych. Nie zastąpią one zbilansowanej diety, ale mogą ją dodatkowo wzbogacić, rozwiązując problemy niedoboru konkretnych witamin oraz minerałów. Pacjenci onkologiczni powinni otrzymać przede wszystkim suplementy bogate w witaminę D, E, C oraz witaminy z grupy B. Jednak przyjmując suplementy, należy pamiętać, że przedawkowane mogą mieć negatywny wpływ na zdrowie, powinny więc być przyjmowane zgodnie z zaleconą przez lekarza dzienną dawką.
Sama choroba nowotworowa mocno wycieńcza organizm, a wszelkie agresywne terapie dodatkowo pogarszają jego stan. W niektórych przypadkach konieczne jest wprowadzenie tzw. fortyfikacji diety. Wiąże się to ze zwiększeniem jej wartości odżywczej, co może być osiągnięte w dwojaki sposób. Pierwszą, naturalną metodą jest rozszerzenie jadłospisu o produkty o dużej gęstości energetycznej, jak m.in. masło, śmietana, miód oraz oleje roślinne.
Drugą metodą jest zastosowanie kompletnej diety przemysłowej, która zawiera wszystkie składniki potrzebne organizmowi do przeżycia, lub niekompletnej, która nastawiona jest na zapewnienie jednego lub kilku niezbędnych składników odżywczych. Diety przemysłowe posiadają stały, zbilansowany skład oraz zapewniają odpowiednią ilość energii, a jednocześnie charakteryzują się małą objętością, dzięki czemu są łatwe do spożycia przez chorego.
Jedną z tego typu diet, która powstała specjalnie dla pacjentów onkologicznych, są produkty Supportan Drink. To napój bogaty w kwasy omega-3, wspierające efektywność chemioterapii, oraz obfitujący w białko, które pomaga zapobiec utracie masy mięśniowej w trakcie choroby. Skład jest zupełnie wolny od alergenów takich jak gluten czy laktoza. Produkt nie zawiera syropu glukozowego.
Zapisz się na newsletter Żywienie ma znaczenie i dowiaduj się o nowościach w naszym serwisie jako pierwszy.
Nie musisz wychodzić z domu, zamów nasze produkty z wygodną dostawą pod same drzwi.
