Nieleczona lub źle leczona cukrzyca może stanowić poważne zagrożenie dla naszego zdrowia i życia. Do jej najgroźniejszych powikłań należy kwasica ketonowa – poważne zaburzenie metaboliczne, które prowadzi do obniżenia pH krwi poniżej prawidłowych wartości. Jak rozpoznać cukrzycową kwasicę ketonową, jak ją leczyć i przede wszystkim – jak do niej nie dopuścić?
Pod tą tajemniczą i nieco enigmatyczną nazwą kryje się zespół groźnych objawów, które są skutkiem zaniedbań w leczeniu cukrzycy. Cukrzycowa kwasica ketonowa (DKA) charakteryzuje się przede wszystkim bardzo dużym niedoborem insuliny. W moczu i osoczu chorego w trakcie badania można stwierdzić obecność ciał ketonowych – stąd nazwa tego zaburzenia metabolicznego. Kwasica ketonowa to stan bezpośredniego zagrożenia życia i w żadnym wypadku nie można jej lekceważyć. W przypadku braku reakcji następstwem jest śpiączka ketonowa, która bez interwencji lekarza skończy się śmiercią.
Kwasica ketonowa jest powikłaniem cukrzycy, najczęściej typu 1. Pojawia się w momencie gwałtownego spadku poziomu insuliny. Brak insuliny to automatyczny brak możliwości rozkładu glukozy oraz jej transportu do mięśni, tkanek i narządów. Potrzebujący energii organizm sięga po inne jej źródło – tkankę tłuszczową. Dochodzi do przyspieszonego rozkładu tłuszczów i w efekcie pojawienia się ciał ketonowych. Ciała ketonowe mogą być tymczasową „odżywką” dla mózgu, gdy jednak ten stan się przedłuża, dochodzi do zakwaszenia organizmu. Wykrycie ciał ketonowych w moczu zawsze oznacza, że organizm odżywia się tłuszczem zamiast glukozą. A to z kolei prowadzi do prostego wniosku – w organizmie brakuje insuliny. Skutkiem znacznego niedoboru insuliny jest także hiperglikemia, czyli podwyższone stężenie glukozy we krwi.
Do wystąpienia kwasicy ketonowej może dojść z powodu nierozpoznanej, nieleczonej cukrzycy, jak również nieprawidłowego stosowania insuliny albo wręcz przerwania insulinoterapii. Przy dłuższym okresie chorowania może się zdarzyć myślenie typu: „nic się nie stanie, jak pominę jedną dawkę insuliny”. Tymczasem skutki bywają naprawdę groźne. Dlatego pod żadnym pozorem nie można pomijać obowiązkowej dawki insuliny, samodzielnie zmniejszać dawkowania, stosować przeterminowanej lub źle przechowywanej insuliny. Kwasica cukrzycowa może być ponadto efektem zapalenia trzustki, nadmiernego stresu, wyczerpania fizycznego (śmierć z przepracowania to nie mit!), zakażenia dróg moczowych, zawału serca lub udaru mózgu. Na kwasicę ketonową narażone są także kobiety w ciąży, u których zdiagnozowano cukrzycę typu 1.
W skrajnych przypadkach cukrzycowa kwasica ketonowa może pojawić się na skutek awarii pompy insulinowej. Dlatego ważne jest prawidłowe korzystanie z urządzenia i jego okresowa konserwacja.
Choć w większości przypadków kwasica jest efektem powikłań cukrzycy, istnieją sytuacje, w których może ona wystąpić u osób bez tej choroby. Kwasica ketonowa niezwiązana z cukrzycą może pojawić się w wyniku przewlekłego nadużywania alkoholu (alkoholowa kwasica ketonowa) – metabolizm alkoholu i związane z nim zaburzenia odżywiania prowadzą do wzmożonej produkcji ketonów. Inną przyczyną kwasicy fizjologicznej może być długotrwałe głodzenie lub stosowanie bardzo restrykcyjnych diet niskowęglowodanowych (diet ketogennych), zwłaszcza jeśli są one źle zbilansowane i prowadzą do znacznego deficytu energetycznego. W rzadkich przypadkach bywa skutkiem nadczynności tarczycy, chorób trzustki, wysokiej gorączki albo stosowania leków takich jak kortykosteroidy czy leki moczopędne w dużych dawkach.
Kwasica ketonowa rzadko z marszu przyjmuje postać ostrą. Najczęściej zaczyna się niewinnie, a jej objawy można pomylić ze zmęczeniem lub infekcją przewodu pokarmowego. Nudności, wymioty i bóle brzucha łatwo pomylić z tzw. grypą żołądkową, lecz osoba chorująca na cukrzycę powinna zachować wzmożoną czujność. Kolejnym etapem jest odwodnienie (które także może mylnie sugerować infekcję wirusową przewodu pokarmowego) z charakterystycznymi objawami: suchość ust, wzmożone pragnienie, zmęczenie, osłabienie, ból głowy, a także częste oddawanie moczu. Wielomocz spowodowany jest potrzebą organizmu, by usunąć nadmiar zalegającej we krwi glukozy. Niestety najczęściej chorzy przyjmują zbyt mało płynów, by wyrównać odpływ wody z organizmu, i dlatego dochodzi do odwodnienia. Nadmierne pragnienie jest w tym wypadku sygnałem, którego nie powinno się bagatelizować.
Niepokojącym i dość jednoznacznym objawem jest zapach acetonu z ust, co wskazuje na próbę pozbycia się nadmiaru ciał ketonowych przez płuca. Charakterystyczny jest również głęboki, przyspieszony oddech, nazywany oddechem Kussmaula. Jeśli dojdzie do takiej sytuacji, warto w trybie pilnym zbadać mocz na obecność ciał ketonowych. Pozytywny wynik będzie potwierdzeniem postępującej kwasicy ketonowej.
W stanie ciężkiej kwasicy ketonowej obserwuje się suchość skóry, bóle brzucha, bóle w klatce piersiowej, tzw. rumieniec kwasiczny, zaburzenia świadomości, a także utratę przytomności i śpiączkę cukrzycową.
Osoby, które chorują na cukrzycę typu 1, na ogół potrafią rozpoznać objawy kwasicy ketonowej. Wszyscy inni powinni jak najszybciej skonsultować się z lekarzem. Nawet pozornie błahych reakcji organizmu nie powinno się lekceważyć. Mogą być sygnałem istnienia poważnych zaburzeń.
Jeśli wiemy, że chorujemy na cukrzycę, lub mamy w otoczeniu osobę chorą, wszystkie wyżej wymienione objawy powinny być sygnałem alarmowym. Już pierwsze symptomy kwasicy ketonowej to powód do tego, by do chorego wezwać pogotowie lub zawieźć go do szpitala. Nie należy podejmować samodzielnych prób modyfikacji dawek insuliny bez konsultacji lekarskiej, chyba że pacjent posiada wcześniej ustalony z lekarzem schemat postępowania w takiej sytuacji. Ponadto osobie z objawami kwasicy ketonowej trzeba podać do picia wodę i poinstruować o konieczności picia małymi porcjami. Najlepiej sprawdzi się woda z cytryną lub sokiem cytrynowym – taka mieszanka odkwasza organizm i normalizuje w organizmie poziom jonów. Absolutnie zakazane są słodkie napoje oraz pokarmy, które dodatkowo podniosą poziom cukru we krwi.
Kwasica cukrzycowa jest bezwzględnym wskazaniem do hospitalizacji. Pierwsze dwa dni to zazwyczaj uzupełnianie niedoborów insuliny oraz wyrównywanie glikemii. Chory musi być pod stałą opieką lekarską. Jeśli doszło do odwodnienia (a w większości przypadków tak właśnie jest), choremu podaje się w kroplówce płyny nawadniające z elektrolitami. W warunkach szpitalnych regulowana jest także gospodarka kwasowo-zasadowa. W tym celu podaje się rozcieńczony dwuwęglan sodu. Jeśli kwasica ketonowa była wynikiem infekcji, ona także podlega leczeniu. Po ustabilizowaniu stanu pacjenta i opanowaniu ostrej fazy kwasicy z pompy infuzyjnej stopniowo przechodzi się na podskórne podawanie insuliny i dietę doustną.
Rokowania w kwasicy ketonowej zależą od wielu czynników, w tym od szybkości rozpoznania i wdrożenia leczenia, wieku pacjenta, chorób współistniejących oraz stopnia nasilenia zaburzeń metabolicznych w momencie przyjęcia do szpitala. Dzięki postępom w medycynie i dostępności skutecznych metod leczenia kwasicy ketonowej śmiertelność z jej powodu znacznie się zmniejszyła i obecnie wynosi około 2–5%, wciąż jednak jest to stan potencjalnie zagrażający życiu. Największe ryzyko dotyczy osób starszych, z licznymi chorobami towarzyszącymi, oraz przypadków, w których doszło do znacznego opóźnienia w podjęciu terapii. Powikłania kwasicy ketonowej mogą obejmować obrzęk mózgu (szczególnie u dzieci), ostrą niewydolność nerek, zakrzepicę żylną, zaburzenia rytmu serca czy zapalenie płuc.
Po przebyciu epizodu kwasicy ketonowej niezwykle ważna jest dalsza edukacja pacjenta i jego rodziny na temat cukrzycy, zasad insulinoterapii, samokontroli glikemii i ketonów, a także postępowania w sytuacjach awaryjnych. Regularne wizyty u diabetologa, przestrzeganie zaleceń lekarskich oraz zdrowe nawyki znacząco zmniejszają ryzyko nawrotu i pozwalają na prowadzenie aktywnego życia pomimo choroby.
Serwis zywieniemaznaczenie.pl ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Zamieszczone tu materiały w żadnej mierze nie zastępują profesjonalnej porady medycznej. Przed zastosowaniem się do treści medycznych znajdujących się w serwisie należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Zapisz się na newsletter Żywienie ma znaczenie i dowiaduj się o nowościach w naszym serwisie jako pierwszy.
Nie musisz wychodzić z domu, zamów nasze produkty z wygodną dostawą pod same drzwi.
