Zgodnie z danymi WHO rak płuc jest najczęściej występującym, a do tego jednym z najgorzej rokujących nowotworów złośliwych na świecie. Wysoka śmiertelność wśród chorych wynika w dużej mierze z faktu, że rak płuca w początkowej fazie często nie daje żadnych objawów, a wykryty zostaje dopiero w tak zaawansowanym stadium, że możliwości wyleczenia są ograniczone. Kto jest najbardziej narażony na zachorowanie, jakie symptomy powinny nas zaalarmować i na czym polega leczenie raka płuc? Jak ułożyć dietę onkologiczną, która wesprze organizm pacjenta w walce z nowotworem?
Najsilniejszym czynnikiem ryzyka choroby nowotworowej płuc jest palenie papierosów, jak również palenie tytoniu pod innymi postaciami: cygar czy fajek wodnych (tzw. shisha). Warto przy tym zaznaczyć, że papierosy elektroniczne, choć nie mniej toksyczne niż tradycyjne, wciąż zawierają substancje rakotwórcze i mogą zwiększać ryzyko raka płuc. Również palenie marihuany uważane jest za czynnik podnoszący prawdopodobieństwo rozwoju nowotworu. Bierne palenie, czyli oddychanie dymem tytoniowym, także może stwarzać zagrożenie wystąpienia choroby. Prawdopodobieństwo rozwoju raka płuca wzrasta wraz z czasem oraz ilością palonego tytoniu.
Uważa się, że rak płuc jest chorobą osób po 40. roku życia, ze szczytem zachorowań w siódmej dekadzie życia. Jest on najczęstszym nowotworem złośliwym występującym u mężczyzn. Do tej pory u kobiet częściej diagnozowane były nowotwory piersi oraz jelita grubego. Okazuje się jednak, że zachorowalność kobiet na ten typ nowotworu również wzrasta. Ma to związek z rosnącą liczbą osób uzależnionych od palenia, w tym kobiet, zwłaszcza młodych.
Nowotwór płuc może się również rozwinąć u osób narażonych na działanie substancji toksycznych takich jak azbest, węglowodory aromatyczne, nikiel, chrom czy związki arsenu. Rak płuc występuje często u górników zatrudnionych w kopalniach uranu. Powodem jest potencjalny kontakt z radonem – promieniotwórczym produktem rozpadu uranu. To, na ile ekspozycja na ten związek będzie zwiększać ryzyko raka płuc, zależy od stężenia radonu, na które narażona jest osoba pracująca w kopalni.
Za przyczynę występowania nowotworu uważa się również zbyt częstą ekspozycję na spaliny samochodowe pochodzące z silników diesla. Zanieczyszczenie powietrza w obszarach zabudowanych oraz objętych głęboką industrializacją również przyczynia się do występowania tego schorzenia. Dochodzi do tego coraz częściej występujący w okresie jesienno-zimowym smog – według raportu Polskiej Izby Ekologii z powodu złej jakości powietrza w naszym kraju umiera kilkadziesiąt tysięcy osób rocznie, z czego znaczna część właśnie na raka płuc.
Rozwój nowotworu płuca u niewielkiego odsetka chorych może być również uwarunkowany genetycznie. Istnieją przesłanki wskazujące na nieznacznie zwiększone ryzyko zachorowania na raka płuc u osób, które przechodziły chorobę Hodgkina bądź miały wykonywaną radioterapię klatki piersiowej.
Należy pamiętać, że w płucach mogą rozwinąć się również guzy przerzutowe będące najczęściej pochodną czerniaka, nowotworu sutka lub raka nerki. Dlatego w profilaktyce raka ważna jest znajomość potencjalnych objawów chorobowych, poddawanie się regularnym badaniom okresowym oraz zachowanie tak zwanej czujności onkologicznej.
W początkowym stadium raka u pacjenta mogą nie występować jakiekolwiek symptomy alarmujące. Niestety – im późniejsze rozpoznanie, tym gorsze rokowania. W przypadku bardzo zaawansowanego stadium choroby pacjent może nie kwalifikować się do zabiegu operacyjnego.
Wczesne objawy raka płuc są mało charakterystyczne, dlatego zdiagnozowanie choroby bardzo często jest kwestią przypadku – do wykrycia dochodzi np. w trakcie wykonywania rutynowych badań. Potencjalne symptomy mogą być zbliżone do mniej poważnych jednostek chorobowych. Stąd też często są ignorowane bądź mylone z innymi schorzeniami. W tym drugim przypadku próbuje się stosować leczenie objawowe w postaci antybiotykoterapii.
Pierwsze objawy raka płuc pojawiają się z reguły, gdy guz pierwotny w organizmie zaczyna rosnąć i naciekać tkanki zewnątrzpłucne bądź gdy następuje jego rozrost wewnątrzoskrzelowy. Rak płuc szerzy się przez ciągłość, naciekając miąższ płuca, drogą naczyń limfatycznych (węzły chłonne) i drogą naczyń krwionośnych (przerzuty odległe). Charakterystyczna budowa płuca daje możliwość długiego rozwoju nowotworu przy jednoczesnym braku objawów charakterystycznych dla tej choroby.
Profilaktyka raka płuc jest oczywiście kluczowa, ale w przypadku wystąpienia nowotworu najistotniejsze znaczenie ma szybka i skuteczna diagnostyka. Wykrycie raka płuca na wczesnym etapie rozwoju daje możliwość przeprowadzenia zabiegu i usunięcia guza, zanim komórki rakowe rozprzestrzenią się na inne narządy.
Najczęstszym objawem nowotworu płuc jest kaszel, który u części pacjentów wiąże się również z odkrztuszaniem wydzieliny. Częściej występuje on w przypadku guzów położonych centralnie w drzewie oskrzelowym (rak płaskonabłonkowy i drobnokomórkowy), rzadziej natomiast w guzach położonych obwodowo (rak gruczołowy i wielokomórkowy). Pojawienie się przewlekłego kaszlu, który trwa 2–3 tygodnie lub dłużej, powinno wzbudzić czujność, ponieważ potencjalnie może sugerować to nowotwór płuc.
Kolejnymi objawami są duszności oraz świszczący oddech, stanowiące przede wszystkim wynikową palenia papierosów, które z kolei może doprowadzić do przewlekłego zapalenia oskrzeli oraz rozedmy. Mimo iż duszności nie zawsze wskazują jednoznacznie na raka płuc, to nie należy ignorować tego objawu. Rozrastający się guz może całkowicie lub częściowo zablokować światło jednego z głównych oskrzeli, czego skutkiem może być zakażenie w danej części płuc bądź niedodma. W wyniku zwężenia jednego z głównych oskrzeli lub tchawicy podczas wydychania powietrza powstaje z kolei dość specyficzny świszczący dźwięk (tzw. stridor). Przy wystąpieniu takich lub podobnych symptomów należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem pierwszego kontaktu, który powinien wystawić skierowanie do pulmonologa bądź specjalisty onkologa.
Zarówno świszczący oddech, jak i duszności mogą być również symptomami gromadzenia się płynu w przestrzeni jamy opłucnej. Nowotworowy wysięk opłucnowy jest poważnym objawem raka płuca, wymagający natychmiastowej konsultacji ze specjalistą.
Kolejny symptom mogący skierować pacjenta na rozpoznanie w kierunku raka płuc to odkrztuszanie krwi – a dokładniej rzecz ujmując, wydzieliny z krwią. Co prawda, potencjalnych przyczyn krwioplucia jest wiele (np. poważna infekcja w obrębie klatki piersiowej), lecz u ok. 1/5 chorych na raka płuc będzie ono objawem choroby nowotworowej.
Również chrypka, która występuje u palaczy i utrzymuje się dłużej niż 3 tygodnie, może być niepokojąca i powinna zostać zdiagnozowana przez lekarza.
Do częstych objawów choroby należy też znacząca utrata masy ciała oraz uczucie zmęczenia bądź znużenia. Występowanie tych symptomów z niewyjaśnionych przyczyn, zwłaszcza u osoby czynnie palącej lub byłego palacza, jest wskazaniem do wykonania RTG klatki piersiowej.
Potencjalnym objawem raka płuc jest też silny ból w klatce piersiowej. Może być on skutkiem naciekania przez guza na ścianę klatki piersiowej, żeber bądź kręgosłupa. Zdarza się, że rak płuca rozwija się w szczytach tego organu (guz Pancoasta), powodując tym samym, że ból zogniskowany jest w okolicach barku. Gdy do rozwoju guza dochodzi w szczycie jednego płuca, dość często pojawiają się symptomy takie jak opadanie powieki, zwężenie źrenicy oraz zanik potliwości po jednej stronie twarzy. Jest to spowodowane uszkodzeniem przez nowotwór nerwów przebiegających w rejonie szyi.
Choroba nowotworowa płuca może być bezpośrednią przyczyną wystąpienia tzw. zespołu żyły głównej górnej. Tutaj klasycznymi objawami będą obrzęk twarzy i szyi, duszności, kaszel oraz zaczerwienienie skóry twarzy. Ponadto mogą wystąpić problemy z przełykaniem, chrypka, zawroty i bóle głowy oraz bóle w klatce piersiowej.
Zdarza się, że u osób chorych nie występują żadne symptomy związane z obecnością nowotworu, pojawiają się za to objawy wywołane przez przerzuty w organizmie. Rak płuc dość często daje przerzuty do węzłów chłonnych, kości, wątroby oraz mózgu. Mogą one spowodować odpowiednio powiększenie węzłów chłonnych, złamania i ból kości, żółtaczkę oraz napady padaczkowe.
Badania diagnostyczne można w tym przypadku podzielić na dwie kategorie. Pierwszą jest przeprowadzenie badań mających na celu rozpoznanie choroby, podczas gdy celem drugiej jest określenie stadium zaawansowania nowotworu.
W momencie podejrzenia choroby diagnostykę rozpoczyna się od pierwszej wizyty u lekarza, podczas której przeprowadza się wywiad w kierunku objawów, czynnego i biernego narażenia na dym tytoniowy, występowania nowotworów wśród członków rodziny oraz narażenia wynikającego z wykonywanego zawodu. Osoba z podejrzeniem raka płuca początkowo poddawana jest rutynowemu badaniu fizykalnemu. Ocenę stanu sprawności przeprowadza się, posługując się skalą Zubroda (WHO) lub skalą Karnofsky’ego. Coraz większą rolę we współczesnej medycynie odgrywają również badania genetyczne w kierunku specyficznych zmian molekularnych mogących odpowiadać za rozwój choroby.
Przy występowaniu symptomów mogących sugerować raka płuc należy przeprowadzić badania obrazowe, które pozwolą wykluczyć chorobę bądź pozwolą na ocenę stopnia jej rozwoju. W przypadku podejrzenia nowotworu płuca podstawowym narzędziem do diagnostyki jest RTG płuc (klatki piersiowej). W zależności od lokalizacji raka, jego wielkości oraz powiązanych z nim zmian objawy widoczne w badaniu mogą być różne. W ocenie stopnia zaawansowania nowotworu znaczenie ma również wykonanie tomografii komputerowej. W celu wykrycia przerzutów w węzłach chłonnych, jak i poza klatką piersiową dość często przeprowadza się pozytonową tomografię emisyjną (PET). Chorym wykonuje się również morfologię krwi z rozmazem wraz z oceną układu krzepnięcia, badaniami biochemicznymi (stężenie w surowicy kreatyniny, mocznika, sodu, potasu, wapnia, bilirubiny, transaminaz, fosfatazy zasadowej, LDH i glukozy) oraz badanie moczu, których szczegółowa analiza ma na celu wykluczenie chorób współistniejących.
Uzupełnieniem diagnostyki u osób z podejrzeniem choroby nowotworowej będzie również ocena wydolności oddechowej oraz wydolności układu krążenia. Inne badania laboratoryjne wykonywane są według indywidualnych wskazań lekarza prowadzącego.
Kolejnym etapem w diagnostyce raka płuca jest uzyskanie materiału tkankowego bądź komórkowego do oceny mikroskopowej. Celem takiej pogłębionej diagnostyki jest precyzyjne określenie histologicznego typu i podtypu nowotworu, określenie charakterystyki molekularnej oraz ocena zaawansowania guza w momencie jego wykrycia. W przypadku zmian o obwodowej lokalizacji rozpoznanie wykonuje się na podstawie cytologicznej lub histologicznej oceny materiału pobranego w trakcie biopsji. Biopsja płuca jest zabiegiem raczej bezpiecznym, w nielicznych przypadkach może jednak dojść do odmy opłucnej.
Jeśli nie ma możliwości pobrania materiału przy pomocy metod powszechnych, możliwe jest zastosowaniu alternatywnych badań, takich jak cytologia plwociny lub wysięku opłucnowego, biopsja węzłów chłonnych, mediastinotomia, torakotomia czy mediastinoskopia.
Kolejnym istotnym badaniem w zaawansowanej diagnostyce raka płuca jest bronchoskopia. Wprowadzenie giętkiego teleskopu do płuc (przez jamę nosową lub ustną) umożliwia obserwację wewnętrznej struktury oskrzelików oraz pobranie próbek do analizy laboratoryjnej.
Badania molekularne powinno się przeprowadzać w kierunku mutacji genu EGFR oraz rearanżacji ALK. Wykrycie zaburzeń molekularnych w guzie możliwe jest dzięki wykonaniu badania tkankowego bądź komórkowego, jak również oceny obecnego w osoczu wolnego DNA (tzw. płynna biopsja). Ustalenie stopnia zaawansowania choroby oraz cech molekularnych guza ma kluczowe znaczenie przy wyborze metody leczenia.
Pomimo ciągłego rozwoju medycyny w zakresie onkologii rak płuc jest chorobą, przy której rokowania nadal są dość niepomyślne. Na potencjalną skuteczność leczenia oraz stopień przeżywalności wpływ mają rozmaite czynniki, w tym przede wszystkim typ nowotworu i stadium rozwoju choroby, jak również ogólny stanu zdrowia pacjenta i zastosowane leczenie.
Niestety jak zostało wspomniane we wstępie, w skali świata najczęstszą przyczyną śmierci z powodu nowotworu jest właśnie złośliwy rak płuc. Jak szybko postępuje? Może rozwijać się bezobjawowo nawet przez kilka lat. Prognozowaną długość życia chorego ocenia się w zależności od rodzaju i stopnia zaawansowania nowotworu i obecne ustalenia naukowców przedstawiają się następująco:
Rokowania w nowotworze płuca znacząco poprawia jego wczesne wykrycie. Ze względu na agresywny charakter i szybkie tworzenie przerzutów rokowania w przypadku raka drobnokomórkowego są zazwyczaj gorsze, rzadziej też wdraża się wówczas leczenie operacyjne.
Przebieg i metody leczenia raka płuca uzależnione są od wielu czynników, m.in. rodzaju komórek rakowych, stopnia zaawansowania choroby, jak również ogólnego stanu pacjenta. Decyzje na temat postępowania terapeutycznego powinny być podejmowane w ramach zespołów wielospecjalistycznych, a samo leczenie – prowadzone w ośrodkach o odpowiednim doświadczeniu.
Jak już wspominano, wczesne rozpoznanie umożliwia przeprowadzanie zabiegu operacyjnego, który jest najskuteczniejszą metodą leczenia tego typu nowotworów. W przypadku wystąpienia niedrobnokomórkowego raka płuc zabieg chirurgiczny może być poprzedzony chemioterapią, której celem będzie zmniejszenie masy guza.
Niestety zabieg chirurgiczny nie zawsze jest możliwy do przeprowadzenia, szczególnie gdy pacjent znajduje się w zaawansowanym stadium choroby. Gdy guz zdiagnozowany jest jako nieoperacyjny, stosuje się radioterapię, chemioterapię oraz leczenie objawowe. To ostatnie ma na celu załagodzenie dolegliwości oraz wydłużenie czasu przeżycia chorego. Rak drobnokomórkowy jest dość podatny na chemioterapię, która w sprzyjających warunkach może doprowadzić do wieloletniej remisji choroby.
W przypadku choroby w zaawansowanym stadium warto rozważyć badania w kierunku przeprowadzenia immunoterapii lub leczenia z wykorzystaniem leków celowanych (molekularnych). Należy również podkreślić, że dla wielu osób z wykrytym zaawansowanym rakiem płuc szansą może być udział w badaniach klinicznych.
Właściwy sposób żywienia w trakcie leczenia onkologicznego jest integralnym elementem terapii. Zbilansowana dieta może zminimalizować skutki uboczne chemioterapii czy radioterapii, ograniczyć ryzyko wystąpienia powikłań w okresie leczenia operacyjnego oraz pozytywnie stymulować układ odpornościowy i naturalne siły obronne organizmu do walki z nowotworem.
Prawidłowa dieta pacjenta onkologicznego jest oparta o podstawowe zasady zdrowego żywienia – powinna być lekkostrawna oraz uwzględniać zwiększone zapotrzebowanie organizmu na energię i białko. Pacjent onkologiczny nie może być narażony na odwodnienie, dlatego zaleca się spożycie co najmniej 2 litrów płynów dziennie.
W miarę możliwości dieta powinna także uwzględniać preferencje żywieniowe i smakowe osoby chorej, ale im więcej różnorodnych produktów, tym mniejsze prawdopodobieństwo rozwoju niedoborów żywieniowych.
Ze względu na stan zdrowia pacjenta w czasie trwania terapii onkologicznej zalecenia dotyczące żywienia mogą ulec modyfikacji. Jeśli pacjent jest po operacji, nie może odżywiać się samodzielnie lub gdy występują silne skutki uboczne terapii, może zaistnieć konieczność wprowadzenia diety bardziej płynnej bądź żywienia sztucznego (dojelitowego lub pozajelitowego).
Należy pamiętać, że w czasie choroby nowotworowej występuje zwiększone zapotrzebowanie energetyczne oraz na niektóre składniki odżywcze. Jest to związane z nasilonym metabolizmem, który wynika z obecności guza nowotworowego i mobilizacji układu odpornościowego do walki z rakiem. Pacjenci, którzy z różnych względów mają problem z przyjmowaniem odpowiednio zbilansowanej diety, mogą skorzystać z gotowych preparatów – tzw. dietetycznych środków spożywczych specjalnego przeznaczenia medycznego.
Przykładowa dieta przemysłowa przeznaczona dla pacjentów onkologicznych to Supportan Drink. Skład napoju jest ściśle dostosowany do potrzeb osób z chorobą nowotworową. Produkt zawiera kwasy omega -3, aby wspomagać skuteczność chemioterapii, jest bogaty w białko, dzięki czemu pomaga zapobiegać utracie masy mięśniowej, zawiera również błonnik, który reguluje pracę jelit oraz chroni przed występowaniem biegunek i zaparć. Nie zawiera natomiast glutenu, syropu glukozowego, orzechów oraz jest klinicznie wolny od laktozy.
Dzięki płynnej konsystencji Supportan Drink jest łatwy w przełykaniu. Z kolei dostępność czterech wariantów smakowych do wyboru (czekoladowy, cappuccino, owoce tropikalne oraz ananas-kokos) daje większe prawdopodobieństwo trafienia w upodobania smakowe pacjenta.
Serwis zywieniemaznaczenie.pl ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Zamieszczone tu materiały w żadnej mierze nie zastępują profesjonalnej porady medycznej. Przed zastosowaniem się do treści medycznych znajdujących się w serwisie należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Zapisz się na newsletter Żywienie ma znaczenie i dowiaduj się o nowościach w naszym serwisie jako pierwszy.
Nie musisz wychodzić z domu, zamów nasze produkty z wygodną dostawą pod same drzwi.
