Nowotwory złośliwe trzustki są bardzo niebezpieczne – rozwijają się najczęściej bezobjawowo i wykrywane są w zaawansowanym stadium choroby. Choć nie należą do najczęściej występujących nowotworów złośliwych, za sprawą późnej diagnozy oraz agresywnego przebiegu niosą ze sobą wysokie ryzyko zgonu. Jakie są przyczyny i objawy raka trzustki? Jak wygląda diagnostyka i leczenie?
Trzustka to niewielki, ale ważny narząd znajdujący się obok wątroby, za żołądkiem. Jest częścią układów pokarmowego oraz hormonalnego. Zasadnicza funkcja jej części zewnątrzwydzielniczej polega na wytwarzaniu enzymów (lipazy, fosfolipazy, amylazy, elastazy, nukleazy, trypsynogenu itd.) niezbędnych do trawienia białek, tłuszczów i węglowodanów. Z kolei część wewnątrzwydzielnicza (dokrewna) odpowiada przede wszystkim za produkcję hormonów regulujących poziom cukru we krwi, takich jak glukagon i insulina.
Rak trzustki jest następstwem niekontrolowanego namnażania się nieprawidłowych komórek w obrębie tego narządu. Trzeba też wiedzieć, że każdy fragment trzustki może stać się pierwszym ogniskiem raka. Najczęściej zlokalizowany on jest w prawej części narządu, w ok. 10% w trzonie, a w 8% w ogonie trzustki. Może zająć kilka sąsiadujących ze sobą lokalizacji lub cały organ. Przerzuty odległe dotyczą przede wszystkim wątroby, rzadziej płuc, opłucnej, otrzewnej ściennej, kości, nadnerczy, nerek czy skóry.
Rak trzustki to stosunkowo rzadko występujący wśród Polaków nowotwór – niemniej jednak jest bardzo trudny do wykrycia oraz do wyleczenia. Najczęściej przez długi czas nie wykazuje żadnych objawów, a w momencie jego rozpoznania na leczenie jest po prostu za późno ze względu na jego zaawansowane stadium oraz przerzuty.
Nowotwory trzustki należą do wybitnie złośliwych, zarówno rozrastających się w miejscu powstania, jak i dających przerzuty. Bardzo rzadko bywają łagodne, a nawet jeśli takimi są, mogą ulec zezłośliwieniu.
Zdecydowana większość przypadków nowotworów złośliwych trzustki (ok. 95%) pochodzi z części zewnątrzwydzielniczej organu, a pozostałe ponad 4% z części wewnątrzwydzielniczej (guzy neuroendokrynne).
Najczęściej występującym nowotworem z tej grupy jest gruczolakorak trzustki – stanowi do 90% przypadków raka z części zewnątrzwydzielniczej organu. Dlatego też najczęściej, kiedy mówi się o raku trzustki, ma się na myśli właśnie gruczolakoraka. Innymi, rzadziej występującymi tego typu nowotworami są rak z komórek pęcherzykowych, pancreatoblastoma (rak pochodzenia zarodkowego), lity rzekomobrodawkowy, anaplastyczny (niezróżnicowany).
Innymi nowotworami złośliwymi (lub też mogącymi się w takie przeobrazić) są nowotwory typu śluzowego, głównie torbielakogruczolak, torbielakogruczolakorak śluzowy i wewnątrzprzewodowy brodawkowaty nowotwór śluzowy (IMPN). Natomiast torbielakogruczolak surowiczy najczęściej pozostaje guzem łagodnym.
Nowotwory z części wewnątrzwydzielniczej trzustki należą do guzów neuroendokrynnych. Mogą być łagodne lub bardzo złośliwe, występują jednak rzadko i zwykle rosną znacznie wolniej niż gruczolakorak trzustki. Mogą wydzielać hormony do krwi, wywołując różnorodne objawy.
Guzy hormonalnie czynne to guz gastrynowy, insulinowy, glukagonowy, guz wydzielający wazoaktywny peptyd jelitowy, peptyd trzustkowy, guz somatostatynowy.
Nie jest znana jednoznaczna odpowiedź na pytanie o przyczyny powstawania tego typu nowotworu. Niemniej jednak ryzyko raka trzustki wzrasta wraz z wiekiem – choroba najpowszechniej występuje w 6. i 7. dekadzie życia, częściej u mężczyzn niż u kobiet (choć dysproporcja ta zmniejsza się z roku na rok).
Chociaż badania nie wskazują konkretnych przyczyn, to istnieją schorzenia i czynniki, które mogą wpływać na powstawanie i rozwój nowotworu trzustki. Są to m.in.:
Co ważne, naukowcy uważają, że rak trzustki jest jedną z chorób, które nabywamy poprzez uwarunkowaną mutację genową – co oznacza, że niektóre osoby mają predyspozycje genetyczne i niejako dziedziczą ów nowotwór. Za czynniki ryzyka uznaje się więc dziedziczne zapalenie trzustki oraz przypadki raka trzustki w rodzinie, przede wszystkim tzw. rodzinny rak trzustki (czyli gdy nowotwór wystąpił u co najmniej dwojga krewnych 1. stopnia). Wśród mutacji genetycznych, które podnoszą prawdopodobieństwo zachorowania na ten typ nowotworu, wymienić należy:
Jeśli u pacjenta zostaną wykryte wadliwe geny, pozwala to na wdrożenie właściwej diagnostyki i sposobu leczenia.
Nowotwór trzustki może bardzo długo nie dawać żadnych objawów, są one również zależne od lokalizacji guza oraz jego rozmiaru. Rzadko kiedy są specyficzne, przez co trudno jest określić ich źródło.
Niecharakterystyczne symptomy pojawiają się u pacjentów najczęściej już na kilka miesięcy przed wykryciem choroby. Są one jednak bardzo trudne do powiązania z tak poważnym stanem zdrowia – mogą to być bowiem jadłowstręt, pobolewanie brzucha, nudności, osłabienie, uczucie pełności po posiłku. W niektórych przypadkach jest to nagła utrata masy ciała bez wyraźnej przyczyny. Objawami raka trzustki mogą być również żółtaczka, odbarwione stolce i ciemny mocz, świąd skóry, mdłości i wymioty, bóle promieniujące do łopatki lub pleców, obrzęk kończyn.
Symptomy raka trzustki mogą wynikać zarówno z rozrostu nowotworu i nacisku na otaczające go tkanki, jak i z powodu niedoczynności samego organu. Dolegliwości żołądkowo-jelitowe oznaczają, że doszło do naciekania przez nowotwór dwunastnicy lub okolicy odźwiernika. Żółtaczka pojawia się, gdy zmiany nowotworowe obejmują odcinek trzustkowy przewodu żółciowego wspólnego. Bóle pleców natomiast są spowodowane naciekaniem przez raka splotu trzewnego i przestrzeni zaotrzewnej lub też zapaleniem trzustki.
Gdy rak zajmuje trzustkę, zaburza jej czynności – z tego powodu objawem może być również wcześniej niezdiagnozowana nietolerancja laktozy lub cukrzyca, mogą pojawić się też biegunki tłuszczowe lub zespół złego wchłaniania.
Kolejnym z symptomów, który może zwiastować obecność raka trzustki, jest wyczuwalny w trakcie badania palpacyjnego pęcherzyk żółciowy. Jeśli nie doszło do zapalenia pęcherzyka lub dróg żółciowych, to nie powinien on być możliwy do wyczucia. Gdy jest, wskazuje na niedrożność przewodu żółciowego – prawdopodobnie wywołaną przez nowotwór. Taki objaw występuje u ok. 25% wszystkich chorych na raka trzustki.
Innymi, rzadziej występującymi objawami mogą być: zespół Trousseau (czyli wędrujące zapalenie żył powierzchniowych), węzeł Virchowa (gdy węzeł chłonny nadobojczykowy znajduje się po lewej stronie), guzki siostry Mary Joseph (guz zlokalizowany w okolicy pępka), wodobrzusze.
Niepokojącym faktem jest to, że większość pacjentów, u których zostaje postawiona diagnoza, zgłasza się do lekarza wcale nie dlatego, że zauważyły u siebie wymienione wczesne objawy raka trzustki. Około 65% takich osób przychodzi do specjalisty, ponieważ odczuwają już obecność przerzutów odległych lub postępujące wyniszczenie nowotworowe.
Badania w kierunku wykrycia nowotworu trzustki powinny być zadane w przypadku pacjentów, u których pojawiły się wspomniane wcześniej objawy choroby – szczególnie jeśli występują one zespołowo.
Diagnostyka raka trzustki zaczyna się od dokładnego wywiadu lekarskiego. Specjalista powinien dowiedzieć się w ten sposób o wszystkich występujących objawach oraz spróbować wykluczyć inne ich możliwe źródła. Na pewno zapyta również o nawyki żywieniowe, palenie papierosów oraz spożycie alkoholu. Dla lekarza istotna będzie także historia zachorowań na nowotwory złośliwe w rodzinie badanego. Kolejnym etapem są badania laboratoryjne: morfologia krwi obwodowej i wykładniki funkcji wątroby. W ten sposób wykrywany jest jeden z objawów raka trzustki, czyli podwyższone stężenie bilirubiny oraz aktywność fosfatazy zasadowej.
U zdecydowanej większości chorych podwyższonym markerem nowotworowym jest CA19-9 – oznaczenie jego stężenia przed operacją oraz w trakcie chemioterapii znacznie ułatwia określanie skuteczności leczenia. Pozwala także zauważyć ewentualny nawrót choroby.
W przypadku rozpoznania raka trzustki (a także raka brodawki Vatera) bardzo ważną rolę odgrywa również diagnostyka radiologiczna. Pierwszym wykonywanym tego typu badaniem jest najczęściej ultrasonografia jamy brzusznej, zaś metodą referencyjną jest wielofazowa tomografia komputerowa. To badanie jest dziś wykorzystywane do określania stadium choroby oraz do wykrywania przerzutów. Często przeprowadza się również rezonans magnetyczny.
Jednak aby lekarz mógł postawić ostateczną diagnozę, niezbędne są badania histopatologiczne. Biopsję można przeprowadzić podczas endoskopowego badania ultrasonograficznego.
Rak trzustki jest jednym z najgroźniejszych nowotworów pod względem śmiertelności. Według szacunków naukowców będzie następował ciągły wzrost liczby zgonów nim spowodowanych – w 2025 ma ich być o 50% więcej w porównaniu do roku 2010.
Jak w przypadku każdego nowotworu możemy wyróżnić leczenie radykalne (dążące do pełnego wyleczenia) i leczenie paliatywne (mające na celu łagodzenie objawów, podwyższenie komfortu i wydłużenie życia pacjenta). Jak już zostało nadmienione, rak trzustki ma bardzo złe rokowania, zwłaszcza dlatego, że przez niecharakterystyczne objawy jest bardzo późno wykrywany. Obecnie jedynym skutecznym sposobem leczenia jest operacja – jednakże można ją wykonywać na wczesnym etapie choroby. Leczenie operacyjne raka trzustki należy do najbardziej skomplikowanych ze względu na lokalizację narządu w pobliżu wątroby i dwunastnicy oraz aorty, żyły wrotnej czy żyły głównej dolnej. Ponadto często nawet po przeprowadzeniu zabiegu operacyjnego usunięcia guza wraz z częścią trzustki wyniki nie są satysfakcjonujące i pacjent poddawany jest radio- oraz chemioterapii.
Aby można było wdrożyć leczenie radykalne, pacjent musi spełniać określone kryteria. Niestety stan pozwalający na operację prezentuje jedynie ok. 25% chorych, u pozostałych stosuje się leczenie paliatywne. W jego ramach przeprowadzony może zostać zabieg chirurgiczny niszczący nerwy splotu trzewnego – dzięki czemu zniesiony zostaje ból nowotworowy. Jeśli nie jest to możliwe, choremu podawane są pochodne morfiny. W niektórych przypadkach wykonuje się także zabieg chirurgiczny odciążający przewód pokarmowy i drogi żółciowe, np. operacyjne zespolenie dróg żółciowych z jelitem czy zespolenie żołądka z odcinkiem jelita cienkiego za dwunastnicą. Jeżeli pacjent ma raka nieresekcyjnego bez przerzutów odległych, podawana może być chemioterapia paliatywna, która niekiedy poprawia stan chorego na tyle, że po kilku miesiącach może on zostać poddany leczeniu radykalnemu.
Co trzeba zauważyć, leczenie zaawansowanego raka trzustki nie poprawia w znaczący sposób swojej skuteczności od 40 lat. Dlatego też bardzo istotne jest jak najdokładniejsze określanie korzyści z przeprowadzanych terapii dla konkretnego pacjenta; w zależności od ogólnej formy organizmu, stadium i lokalizacji raka leczenie może wydłużyć życia o kilka miesięcy lub o kilka lat.
W określeniu sposobu leczenia i ustalenia rokowań pomaga wiedza na temat stopnia zaawansowania nowotworu. Stosowany jest w tym celu klasyczny system TNM:
Rak uznawany za resekcyjny jest możliwy do usunięcia w całości podczas zabiegu chirurgicznego. Miejscowo zaawansowany guz nie może zostać całkowicie wycięty (a więc jest nieresekcyjny), ale nie rozprzestrzenił się do odległych narządów. Natomiast o raku trzustki z przerzutami mówimy, gdy wtórne ogniska pojawiły się w odległych narządach.
W leczeniu raka trzustki bardzo ważne jest leczenie wspomagające. Zalicza się do niego m.in. podawanie choremu leków przeciwkrzepliwych oraz przeciwbólowych.
Osoby chorujące na raka trzustki bardzo często mają również zaburzenia łaknienia, co może prowadzić do niedożywienia organizmu. Te zaś utrudnia lub całkowicie uniemożliwia prowadzenie właściwego leczenia! Dlatego też bardzo istotna jest ocena żywieniowa oraz ewentualne włączenie leczenia żywieniowego. W przypadku nowotworów trzustki często niezbędna jest również suplementacja enzymów trzustkowych ze względu na jej niedoczynność lub – w przypadku leczenia radykalnego – całkowite usunięcie organu.
Właściwe żywienie w chorobie nowotworowej spełnia bardzo ważną funkcję, ponieważ bez tego organizm nie jest w stanie skutecznie radzić sobie z wyniszczeniem. Dieta pacjenta onkologicznego powinna być właściwie zbilansowana, pokrywająca zapotrzebowanie na energię, białko, tłuszcze, węglowodany, witaminy, minerały. Powinna też realizować wszystkie zasady zdrowego odżywiania, być lekkostrawna, a równocześnie uwzględniać preferencje pacjenta. W ten sposób zapobiega się niedożywieniu, ale też zapewnia dobre samopoczucie chorego – a to jest nieocenione w walce z chorobą.
Pomimo przygotowywania posiłków zgodnie z zaleceniami, niekiedy potrzebna jest fortyfikacja diety, czyli zwiększenie jej wartości odżywczej. Aby tego dokonać, można dodać do niej wysokoenergetyczne produkty pochodzenia naturalnego, jak np. śmietana, miód, mleko czy oleje roślinne. Można również wprowadzić do żywienia pacjenta dietę przemysłową.
Dieta przemysłowa to dodatkowe produkty tworzone z myślą o pacjentach onkologicznych i realizujące ich wyjątkowe potrzeby. Dieta przemysłowa może być jedynym źródłem pożywienia (dieta kompletna) lub dostarczać określone wartości, np. białko (dieta uzupełniająca). Przykładową dietą przemysłową jest Supportan Drink – żywność medyczna o stałym i niezmiennym składzie, będące źródłem odpowiednich ilości energii i składników odżywczych. Supportan Drink zawiera kwasy omega-3, dzięki czemu wspiera skuteczność chemioterapii, jest też bogaty w białko, zapobiegające utracie masy mięśniowej. W okresie okołooperacyjnym (w ramach przygotować do zabiegu lub w czasie rekonwalescencji) wsparciem dla organizmu może być dieta wysokoenergetyczna Fresubin Energy DRINK.
Dużą zaletą powyższych rozwiązań jest niewielka objętość pojedynczego opakowania – nawet osoby cierpiące na brak łaknienia będą w stanie jednorazowo przyjąć taką ilość posiłku. Ponadto obie te diety nie zawierają (niekiedy groźnych dla chorych na raka trzustki) syropu glukozowego, glutenu i laktozy.
Ryzyko rozwoju nowotworu nie zawsze jest możliwe do uniknięcia, zwłaszcza jeśli głównymi czynnikami są predyspozycje genetyczne. Zdaniem naukowców oraz lekarzy przestrzeganie pewnych zasad i zaleceń specjalistów może zmniejszać prawdopodobieństwo zachorowania na raka trzustki, jak również zwiększyć szansę na jego wczesne wykrycie, a co za tym idzie – skuteczną terapię.
Ponieważ rak trzustki rozwija się często zupełnie bezobjawowo, podstawą jest regularne wykonywanie ultrasonograficznego badania jamy brzusznej – po 60. roku życia powinno się badać w ten sposób raz na rok. Podobnie powinny postępować osoby obciążone genetycznie, które dodatkowo mogą wykonać testy genetyczne połączone z badaniami obrazowymi.
W ramach profilaktyki warto ograniczyć palenie tytoniu oraz spożywanie wysokoprocentowego alkoholu. Według badań nie jest to co prawda czynnik bezpośrednio powodujący raka trzustki, sprzyja on jednak rozwojowi takich chorób jak cukrzyca, przewlekłe zapalenie trzustki oraz marskość wątroby – a te już mogą być mieć wpływ na pojawienie się nowotworu.
Istotna jest także właściwa dieta. Otyłość (zwłaszcza centralna, czyli odkładanie się tkanki tłuszczowej na brzuchu) jest czynnikiem ryzyka raka trzustki. Ponadto wiele badań wskazuje, że powstaniu raka trzustki sprzyja nadmierne spożywanie tłuszczów zwierzęcych i czerwonego mięsa przy stosunkowo niewielkich ilościach warzyw i kwasu foliowego. Ryzyko pojawienia się wielu nowotworów (w tym raka trzustki) obniża dieta bogata w błonnik i witaminy C – warto sięgać więc po owoce i warzywa, otręby oraz migdały.
Serwis zywieniemaznaczenie.pl ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Zamieszczone tu materiały w żadnej mierze nie zastępują profesjonalnej porady medycznej. Przed zastosowaniem się do treści medycznych znajdujących się w serwisie należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Zapisz się na newsletter Żywienie ma znaczenie i dowiaduj się o nowościach w naszym serwisie jako pierwszy.
Nie musisz wychodzić z domu, zamów nasze produkty z wygodną dostawą pod same drzwi.
