Witaminy są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jedną z najważniejszych witamin, zaangażowaną w liczne procesy biochemiczne, w tym w proces wzrostu i rozwoju człowieka, jest tiamina, czyli witamina B1. Przede wszystkim, tiamina odpowiada za prawidłową pracę układu nerwowego. Jakie role tiamina pełni w organizmie? Jakie są objawy jej niedoboru i nadmiaru? W jakich produktach jest jej najwięcej? I wreszcie, kto powinien suplementować witaminę B1? Tego wszystkiego dowiesz się, czytając poniższy artykuł.
Tiamina, inaczej nazywana witaminą B1, jest pierwszą odkrytą witaminą z grupy rozpuszczalnych w wodzie. Do jej odkrycia przyczynił się polski biochemik Kazimierz Funk, który w 1911 roku pracował nad przyczynami często występującej u marynarzy z tamtego okresu choroby beri-beri. To od witaminy B1 zależy prawidłowy metabolizm energetyczny. Bierze ona udział w wielu szlakach metabolicznych, w tym jest konieczna w procesie spalania glukozy, a co za tym idzie – pozyskiwania energii. Tiamina bierze również udział w metabolizmie aminokwasów i innych związków. Ponadto, neutralizuje wolne rodniki oraz uczestniczy w przekazywaniu sygnałów nerwowych w synapsach. Układ nerwowy nie mógłby więc pracować prawidłowo bez witaminy B1.
Sama tiamina jest postrzegana jako forma transportowa witaminy, a główną aktywność prezentuje dopiero po przekształceniu w formy pochodne – fosforany tiaminy. Co ciekawe, każdy organizm wykorzystuje tiaminę, ale zdolne do jej produkcji są tylko rośliny, grzyby i bakterie. Co to oznacza? By zapewnić jej odpowiedni poziom, człowiek musi przyjmować ją wraz z dietą. Norma zalecanego dziennego spożycia tiaminy jest zależna od płci, wieku, masy ciała oraz stanu fizjologicznego i mieści się w granicach 0,5-2,2 mg/dobę.
Jakie są skutki niedoboru tiaminy? Stosowana przez większość współczesnego społeczeństwa dieta rzadko powoduje niedobór witaminy B1. Są jednak przypadki, w których dochodzi do ograniczenia wchłaniania tej witaminy w jelicie cienkim na skutek nadużywania alkoholu bądź obecności niektórych chorób. Niedobory mogą być spowodowane też przez przyjmowane leki, takie jak na przykład antybiotyki, fenytoina czy diuretyki, często stosowane przez osoby starsze. Seniorzy są dodatkowo narażeni na zbyt małą podaż tiaminy przez to, że nie dojadają, a więc ryzyko niedoborów różnych składników odżywczych jest u nich większe.
Objawy niedoboru każdej z witamin, w tym B1, są zależne od jego stopnia. Niewielki niedobór tiaminy może na początku manifestować się objawami neurologicznymi. Osoba z występującym niedoborem będzie więc osłabiona i senna oraz będzie narzekać na zaburzenia koncentracji i problemy z zapamiętywaniem.
Gdy niedobory są większe, dochodzi do zaburzeń neuroprzekaźnictwa, które mogą być przyczyną rozwoju depresji. Innymi skutkami niedoboru tiaminy mogą być objawy kardiologiczne. Pacjent może być wtedy błędnie diagnozowany w kierunku pierwotnej niewydolności serca. Dochodzi bowiem do powstawania obrzęków obwodowych, wynikających głównie z nieprawidłowej pracy prawej komory serca. Serce ulega wtedy kompensacyjnemu powiększeniu dla zrównoważenia niewydolności, a jego rytm jest przyspieszony.
Wspomniane wcześniej objawy neurologiczne mogą nasilać się przez towarzyszące niedoborowi tiaminy problemy ze strony przewodu pokarmowego. U takich chorych bardzo często występują zaburzenia trawienia, nudności, wymioty i utrata łaknienia, które składają się na ogólne osłabienie.
W sytuacji dużej awitaminozy, o której mówić można właściwie jedynie w przypadku osób nadużywających alkoholu, może dojść do silnego zaburzenia pracy neuronów i mięśni w postaci choroby beri-beri. W chorobie tej uszkodzeniu ulegają nerwy obwodowe, co może być przyczyną polineuropatii, a nawet porażeń. Zaburzone zostaje czucie, co często prowadzi do skaleczeń i powstawania ran, których pacjent może nie być świadomy. Dodatkowo występują objawy ze strony układu sercowo-naczyniowego, takie jak niewydolność krążenia i serca, w tym duże niedociśnienie, mogące spowodować zgon. Zazwyczaj następstwem choroby beri-beri jest zespół Korsakowa, manifestujący się zaburzeniami psychiatrycznymi.
Standardowa dieta nie stwarza ryzyka wystąpienia niedoborów tiaminy, dlatego jej suplementacja niezwykle rzadko jest konieczna. Należy jednak pamiętać, że niedobory mogą wystąpić u osób, u których występują problemy z żywieniem drogą naturalną.
Gdzie występuje tiamina? Praktycznie w każdym produkcie spożywczym niepoddanym obróbce. Największe jej ilości znaleźć można jednak tam, gdzie witamina ta pełni swoją kluczową funkcję – w narządach, w których występują nasilone procesy metaboliczne. Dlatego bogata w tę witaminę będzie na przykład zwierzęca wątroba, w której dochodzi do przemiany cukrów, a także nerki. Ponadto, duża ilość tiaminy znajduje się w polędwicy wieprzowej oraz mięsie kaczki i gęsi.
Dobrym źródłem witaminy B1 są również drożdże. Obfitą ilość witaminy B1 znajdziesz również w pełnoziarnistych produktach zbożowych. Warto pamiętać, że nie bez powodu Kazimierz Funk badał otręby, czyli zewnętrzną warstwę ziaren – to w nich znajduje się najwięcej witamin. Dlatego wszelkie procesy obróbki zbóż, w tym te prowadzące do powstania białego ryżu, makaronu czy mąki sprawiają, że tiamina jest w nich praktycznie nieobecna. W codziennej diecie nie powinno więc zabraknąć produktów nierafinowanych, pełnoziarnistych, które są bogatsze nie tylko w tiaminę, ale również w inne witaminy, błonnik oraz cenne makro i mikroelementy. Warto spożywać brązowy ryż, pełnoziarnisty makaron, mąkę razową oraz różnego rodzaju płatki zbożowe, np. płatki owsiane.
Duże dawki witaminy B1 występują również w rybach, pestkach słonecznika, soczewicy, fasoli, grochu, soi, a także – ze względu na możliwość syntezy witaminy przez rośliny – również w owocach i warzywach.
Przyjmując tiaminę jedynie w produktach spożywczych, jej przedawkowanie jest niemożliwe ze względu na fizjologiczne zahamowanie jej wchłaniania. Odkryto, że gdy jej dawka przekracza 5 mg, nie dochodzi do jej dalszego przenikania z jelita cienkiego do krwioobiegu. Jeśli jednak bariera jelito-krwioobieg zostanie ominięta na skutek przyjmowania tiaminy domięśniowo, może to nawet doprowadzić do wstrząsu tiaminowego zakończonego śmiercią. Są to jednak rzadkie sytuacje, a w przypadku przedawkowania objawy często przypominają te obecne w hipowitaminozie: osłabienie, nudności, obrzęki kończyn górnych i dolnych czy zmęczenie.
Ryzyko dużego niedoboru witaminy B1 w organizmie występuje wyjątkowo rzadko. Można jednak wymienić kilka sytuacji, w których warto zwiększyć ilość tej witaminy w stosowanej diecie. Kto powinien jeść więcej produktów bogatych w tiaminę? Osoby spożywające:
Suplementacja tiaminy wykorzystywana jest jedynie w przypadku osób z widocznymi niedoborami, u których leczenie dietą okazało się nieskuteczne lub u osób prezentujących głęboką awitaminozę stanowiącą bezpośrednie zagrożenie ich życia.
Suplementacja stosowana jest więc w leczeniu choroby beri-beri czy encefalopatii Wernickego (encefalopatii alkoholowej), chociaż witamina B1 podawana może być również prewencyjnie w stanach zwiększonego zapotrzebowania, takich jak alkoholizm czy nadczynność tarczycy. Suplementowanie witaminy B1 stosowane jest również w przypadku niektórych chorób genetycznych z występującymi niedoborami enzymatycznymi, na przykład w chorobie syropu klonowego.
Zwiększone zapotrzebowanie na witaminę B1 stwierdza się również w przypadku cukrzycy, przy przewlekłych infekcjach, biegunkach, a także w stanach osłabienia i wyczerpania. Na większą podaż tiaminy powinny zwrócić również uwagę osoby, w przypadku których występuje zwiększona aktywność metaboliczna oraz osoby stosujące preparaty moczopędne.
Syntetyczna witamina B1 może być podawana doustnie lub pozajelitowo w formie zastrzyków domięśniowych. Substancją odpowiedzialną za działanie leku jest najczęściej chlorowodorek tiaminy. Przy stosowaniu doustnym dobowe zapotrzebowanie na witaminę B1 zależy od wskazań i wieku – mieści się w przedziale 3-150 mg dla osób dorosłych. Przy formie domięśniowej rekomendowaną dawką dobową dla dzieci jest 10-40 mg, natomiast u dorosłych 20-1000 mg. Wybór odpowiedniej dawki uzależniony jest od stopnia hipowitaminozy chorego. Decyzję o suplementacji witamin oraz dawkowanie, w tym tiaminy, zawsze warto skonsultować z lekarzem.
Tiamina jest substancją konieczną do prawidłowego funkcjonowania wszystkich narządów ludzkiego organizmu. Jest nierozerwalną składową licznych szlaków metabolicznych, z których najważniejszym jest przemiana cukrów, umożliwiająca komórkom uzyskanie energii na drodze oksydacji. Tiaminę można znaleźć niemal we wszystkich produktach roślinnych i zwierzęcych, a przy ich spożyciu nie trzeba martwić się o negatywne skutki nadmiaru. Dieta bogata w nieprzetworzone produkty gwarantuje utrzymanie witaminy B1 na odpowiednim poziomie.
Zapisz się na newsletter Żywienie ma znaczenie i dowiaduj się o nowościach w naszym serwisie jako pierwszy.
Nie musisz wychodzić z domu, zamów nasze produkty z wygodną dostawą pod same drzwi.
