Prawidłowy wzrost i rozwój dzieci oraz młodzieży ściśle związany jest z ich stanem odżywienia. Podstawowe parametry stanu odżywienia to masa ciała, wysokość ciała oraz BMI (wskaźnik masy ciała). Natomiast elementarne i ogólnodostępne narzędzie służące do oceny stanu odżywienia populacji pediatrycznej stanowią siatki centylowe z wykorzystaniem wyżej wymienionych danych.
Jeśli dziecko rośnie i przybiera na masie w normie dla swojej grupy wiekowej oraz płci, to możemy spodziewać się, że jego rozwój ogólny w tym aspekcie nie zostanie zaburzony i również będzie przebiegał on prawidłowo. Z kolei u dzieci prezentujących cechy niedożywienia występuje większe ryzyko niedoborów pokarmowych, obniżenia odporności (częstsze infekcje), ogólne osłabienie (np. deficyt masy mięśniowej), niedokrwistość, czy osteoporoza w wieku starszym. Niedobór masy ciała, czy niskorosłość mogą być także same w sobie objawem występującej już choroby przewlekłej.
Z drugiej strony w ostatnich latach ogromnym problemem zdrowotnym w skali światowej jest otyłość – także coraz częściej obserwowana w grupie najmłodszych pacjentów. Nadmierna masa ciała przyczynia się m.in. do rozwoju zaburzeń metabolicznych oraz hormonalnych, chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów czy choroby zwyrodnieniowej stawów i kręgosłupa. W związku z powyższym ocena oraz monitorowanie stanu odżywienia dziecka i jego rozwoju należy do jednego z najważniejszych zadań opieki medycznej, a także rodziców.
Według definicji stan odżywienia to stan zdrowia warunkowany zwyczajowym sposobem żywienia (dietą), przebiegiem procesów trawienia, wchłaniania i wykorzystania składników odżywczych oraz oddziaływania na te procesy czynników patologicznych. Nieprawidłowy stan odżywienia to zarówno niedobór masy ciała (niedożywienie, niedowaga), jak i nadmiar masy ciała (otyłość, nadwaga), a także nienormatywny skład ciała (nadmiar tkanki tłuszczowej, deficyt masy mięśniowej). Otyłość ukryta, czyli otyłość przy normalnej masie ciała (NWO – normal weight obesity) występuje w sytuacji, gdy obserwujemy nadmiar tkanki tłuszczowej przy jednocześnie prawidłowej wartości BMI.
Stan odżywienia można ocenić za pomocą podstawowych pomiarów antropometrycznych (np. pomiar masy i wysokości ciała), a także dzięki bardziej zaawansowanym metodom pozwalającym m.in. na ocenę zawartości tkanki tłuszczowej, czy masy mięśniowej (np. badanie składu ciała metodą impedancji bioelektrycznej – w skrócie BIA). Dzięki analizie składu ciała metodą BIA możemy zdiagnozować m.in. ubytki masy mięśniowej (np. w przebiegu chorób przewlekłych czy będące wynikiem nieprawidłowej diety), a także otyłość ukrytą – w takim przypadku sam pomiar masy i wysokości ciała oraz BMI byłyby niewystarczające.
* w grupie niemowląt i małych dzieci do 2 roku życia długość ciała oraz proporcja masy do długości ciała są stosowane zamiennie odpowiednio za wysokość ciała oraz BMI
Analiza składu ciała metodą BIA skierowana jest do grupy dzieci starszych oraz młodzieży (w zależności od danego analizatora)
Siatki centylowe WHO znajdują zastosowanie w grupie niemowląt i małych dzieci do 3 roku życia. Nie powinny być natomiast stosowane do oceny stanu odżywienia noworodków urodzonych przedwcześnie – dla wcześniaków zostały opracowane osobne standardy dla masy i długości ciała oraz obwodu głowy.
Ryc. 1 Siatka centylowa WHO – długość/wysokość ciała dziewcząt w wieku 0-3 lata; źródło: Kułaga Z., Różdżyńska-Świątkowska A., Grajda A. i in. Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia. STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA. 2015 T. 12: 119-135
Czynniki takie jak pochodzenie etniczne, czy warunki społeczno-ekonomiczne istotnie wpływają na proces wzrastania po 5 roku życia. Z tego względu eksperci zalecają stosowanie krajowych norm populacyjnych u dzieci w tym wieku. W Polsce do oceny stanu odżywienia dzieci i młodzieży w wieku od 3 do 18 lat dedykowane są siatki centylowe OLA i OLAF.
Ryc. 2 Siatka centylowa OLA i OLAF – BMI chłopców w wieku 3-18 lat; źródło: Kułaga Z., Różdżyńska-Świątkowska A., Grajda A. i in. Siatki centylowe dla oceny wzrastania i stanu odżywienia polskich dzieci i młodzieży od urodzenia do 18 roku życia. STANDARDY MEDYCZNE/PEDIATRIA. 2015 T. 12: 119-135
W praktyce klinicznej najpowszechniejszą metodą oceny stanu odżywienia pacjenta są pomiary antropometryczne – pomiar masy i wysokości (lub długości) ciała dziecka oraz pomiary obwodów. Coraz częściej wykonuje się także badanie składu ciała metodą impedancji bioelektrycznej. Natomiast bez względu na wybrany rodzaj metody należy pamiętać, że do prawidłowej oceny wzrostu, rozwoju i zdrowia dziecka pojedynczy pomiar jest niewystarczający – konieczne jest systematyczne i długofalowe monitorowanie trendów stanu odżywienia małego pacjenta. Takie postępowanie pozwala na odpowiednio wczesne wykrycie zaburzeń, które mogą być zarówno objawem choroby, jak i same do choroby mogą prowadzić.
Nieprawidłowy stan odżywienia wymaga podjęcia odpowiednich interwencji żywieniowych. Pacjenci pediatryczni z nadmierną masą ciała z zakresu opieki dietetycznej wymagają zazwyczaj edukacji żywieniowej, poprawy nawyków żywieniowych oraz zwiększenia aktywności fizycznej. Natomiast jak postępować z pacjentem niedożywionym, z obniżonym apetytem, chorującym przewlekle?
W grupie takich pacjentów zwraca się przede wszystkim uwagę na odpowiednią podaż energii oraz białka – niezbędnych do prawidłowego rozwoju. Rodziców dzieci z niedoborem masy ciała należy edukować również w jaki sposób zwiększać kaloryczność diety ich pociech – np. poprzez stosowanie dodatków tłuszczowych do posiłków (najlepiej pochodzenia roślinnego). Może to być np. dodatek łyżeczki oliwy z oliwek/oleju roślinnego do zupy, dodatek orzechów/masła orzechowego do owoców/smoothie, czy masła do ziemniaków.
Jeśli żywienie tradycyjne okazuje się niewystarczające i nie przynosi zadowalających efektów, warto rozważyć co najmniej doraźne włączenie wsparcia żywieniowego w postaci doustnych suplementów pokarmowych (oral nutritional supplements – ONS). Takim wysokoenergetycznym preparatem odżywczym dedykowanym dla dzieci w stanie niedożywienia lub zagrożenia niedożywieniem w wieku 1-12 lat jest np. Frebini Energy Drink.
Autor:
Bibliografia:
Zapisz się na newsletter Żywienie ma znaczenie i dowiaduj się o nowościach w naszym serwisie jako pierwszy.
Nie musisz wychodzić z domu, zamów nasze produkty z wygodną dostawą pod same drzwi.
